Казахстандық және шетелдік маркетплейстер үшін тең жағдай жасау қажет депутат Азат Перуашев

Алматыда Ranking.kz сарапшылары электрондық коммерцияның дамуына арналған талқылау ұйымдастырып, саладағы негізгі үрдістерді қарастырды. Мамандардың айтуынша, Қазақстанда e-commerce рекордтық қарқынмен өсіп келеді. Қазіргі таңда электрондық сауда бөлшек сауда құрылымының 14%-ын құрайды. Болжам бойынша, 2030 жылға қарай бұл көрсеткіш 20%-ға жетеді. Сонымен қатар, бүгінде электрондық сауда нарығының шамамен 85%-ын маркетплейстер алып отыр.

Алайда саланың дамуы бірқатар қиындықтармен бетпе-бет келуде. Сарапшылардың пікірінше, ең күрделі мәселелердің бірі – шетелдік, әсіресе қытайлық маркетплейстердің экспансиясы және әділетсіз бәсекесі. Олар Қазақстанда отандық компанияларға қарағанда әлдеқайда қолайлы жағдайда жұмыс істейді.

Ranking.kz сарапшылары атап өткендей, қазақстандық маркетплейстер мен интернет-компаниялар салықтардың толық пакетін төлейді, әлеуметтік аударымдар жасайды, жаңа жұмыс орындарын құрып, ел экономикасының дамуына үлес қосып отыр. Ал шетелдік компаниялар негізінен тек "Google салығын" төлеумен шектеледі.

"Қазақстандық және шетелдік, әсіресе қытайлық маркетплейстер арасындағы теңсіздіктің негізгі себебі салық жүктемесінің айырмашылығы. Қазақстандық компанияларда салықтардың ұзақ тізімі бар. 2022 жылдан бастап "Google салығы" енгізілді, яғни шетелдік компаниялар тек ҚҚС бойынша есепке тұрады да, сонымен шектеледі. Temu мен Alibaba сияқты ірі IT-алыптар ҚҚС төлеуші ретінде тіркелгенімен, өз бизнесін жергілікті ретінде тіркемеді. 2025 жылдың қаңтар–қыркүйек айлары аралығында 86-дан астам шетелдік IT-компания шамамен 39 млрд теңге салық төлеген. Ал Қазақстандағы ең ірі үш маркетплейс – Kaspi.kz, Wildberries және Ozon – өткен жылы бюджетке 211 млрд теңге аударды", – деді Ranking.kz зерттеуін ұсынған Ranking.kz бас директоры Седред Асретов.

Сурет: Ranking.kz

Мәжіліс депутаты Азат Перуашев шетелдік маркетплейстердің Қазақстандағы әлеуметтік инфрақұрылымға инвестиция салмайтынын және жергілікті тауар өндірушілерді қолдамайтынын атап өтті. Оның пікірінше, "Google салығы" жеткіліксіз, жағдайды өзгертіп, кемінде қазақстандық және шетелдік маркетплейстер үшін тең жағдай жасау қажет.

"Біз нарықты ашып, отандық және шетелдік маркетплейстерге іс жүзінде тең емес жағдай жасағанда, өз экономикамыздың негізіне және азаматтарымыздың әл-ауқатына соққы береміз. Себебі ұлттық табысты қайта бөлу жүйесінен өз өндірістерінде өнім шығаратын көптеген азаматтарды "шеттетеміз". Біз логистикада, электрондық саудада жұмыс орындарын құрамыз, бірақ қосылған құн жасайтын өндірушілерді бұл жүйеден шығарып тастаймыз. Өндіріс саласында қанша жоғалтамыз? Есептеп көрейік. ҚҚС-тан бөлек, біздің өндірушілер әлеуметтік салықтар төлейді. Жалақы қорынан 42%. Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына аударымдарды жоғалтамыз, бұл халықтың әлеуметтік жағдайына әсер етеді. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына түсетін төлемдер азаяды, бұл денсаулық сақтау сапасына, білім деңгейіне, зейнетақыға және жалпы өмір сапасына ықпал етеді. Жалпы алғанда, тең емес жағдайлар мен шетелдік маркетплейстердің біздің нарық қатысушылары төлеуге мәжбүр көптеген міндеттемелерден жалтаруы салдарынан біз әлдеқайда көп шығынға ұшырап отырмыз. Мен жеке өзім де, "Ақ жол" демократиялық партиясы да, ұлттық бизнестің өкілдері ретінде, әрине, еркін нарықты қолдаймыз. Бірақ ол тең шарттардағы нарық болуы тиіс. Ал өз нарығымызда шетелдік компаниялар артықшылыққа ие болса, кешіріңіз, бұл еркін нарық емес, бұл өз кәсіпкерлерімізге қатысты кемсітушілік. Біз ережелердің әділ, шарттардың тең болғанын қалаймыз. Кем дегенде тең болуы керек. Ұлттық нарық тұрғысынан алғанда, мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алуларда отандық өндірушілерге басымдық берілуі тиіс. Ал тұтынушылық нарықта артықшылық болмауы керек — онда таңдауды тұтынушы жасайды: баға мен сапаға қарай. Біздің кәсіпкерлерге, ең болмаса, салық жүктемесі бойынша тең жағдай беріңіздер. Содан кейін ғана тұтынушы үшін бәсекеге түсуге мүмкіндік беріңіздер. Ал бәсекелестерінде бастапқыдан тиімді жағдай болса, олар демпинг жасай алады, мұндайда біздің кәсіпкерлер алдын ала ұтылу жағдайында қалады", – деді Мәжіліс депутаты Азат Перуашев.

"Ақ жол" партиясы 2025 жылы бірқатар депутаттық сауал жолдап, мынадай жауап алған: "Google салығы" енгізілгеннен кейін үш жыл ішінде бюджетке 24 млрд теңге түскен, ал айналым көлемі 500 млрд теңгені құраған.

"Факт бойынша олар (шетелдік маркетплейстер – ред. еск.) тіпті 12% (2026 жылға дейін қолданылатын ҚҚС – ред. еск.) емес, небәрі 4,8% салық төлеген. Ал осы уақытта біздің маркетплейстер қанша төледі? Олар тек сатудан ҚҚС емес, барлық көрсеткіш бойынша қанша төледі? Ал оларға тауар жеткізген адамдар қанша төледі? Біз нарықтық экономиканы қолдаймыз. Кедергілер қоюдың қажеті жоқ. Онда біздің нарыққа кіру үшін шетелдік маркетплейстердің отандық өндірушілермен жұмыс істеуін міндеттейік. Екінші мәселе, олардың біздің әлеуметтік инфрақұрылымға қатысуы", – деді Перуашев.

Сауда министрлігінің мәліметінше, Қазақстанда "Google салығын" төлейтін 120 шетелдік компания тіркелген. Ведомство дерегіне сәйкес, 2025 жылы бұл салық бюджетке 57,6 млрд теңге түсірген.

"Бүгінде әлемдік e-commerce нарығының 70%-дан астамы АҚШ пен Қытайда шоғырланған. Халықаралық нарықтар біздің нарыққа кіріп жатыр. Менің ойымша, бұл қалыпты жағдай. Алайда кедендік және салықтық талаптар тең болмаған кезде, бұл біздің бизнеске қысым түсіреді. Қаңтар айынан бастап электрондық сауданың ашықтығын қамтамасыз етуге бағытталған жаңа талаптар күшіне енді. Электрондық сауда алаңдары, оның ішінде шетелдік платформалар да, ай сайын салықтық мәліметтерді ұсынуға міндетті. Мемлекеттік кірістер комитетінің бұйрығы қазірдің өзінде күшіне енген. Сондай-ақ талаптарды орындамайтын немесе мәлімет бермейтін платформаларды бұғаттау құқығы бар. Біз әрдайым үш қағидатты ұстануымыз керек: азаматтардың құқықтарын қорғау, жеке деректердің қауіпсіздігі және салықтық әрі кедендік талаптардың сақталуы. Мемлекеттің мақсаты — бизнеске де, шетелдік ойыншыларға да түсінікті әрі әділ ережелер қалыптастыру", – деді Сауда және интеграция министрлігінің Ішкі сауданы дамыту департаментінің директоры Аңсар Оразалиев.

Ranking.kz сарапшыларының пікірінше, шетелдік маркетплейстерге қатысты жағдай болашақта елеулі проблемаға айналуы мүмкін. Мемлекет деңгейінде бұл – салықтардың сыртқа кетуі, шағын және орта бизнестің қысқаруы, соның салдарынан жұмыссыздықтың өсуі. Ал тұтынушылар сапасыз немесе зиянды өнімге тап болуы, сондай-ақ деректер қауіпсіздігі тәуекелге ұшырауы ықтимал.

"Шын мәнінде, қытайлық шетелдік маркетплейстер мәселесі тек Қазақстанға тән емес. Бұл ЕО елдерінде, АҚШ-та, Сингапурда, Жапонияда да бар жаһандық мәселе. Әсіресе Temu-ге қатысты сын көп, себебі олар нарықты агрессивті түрде жаулап жатыр. Ең бастысы — түрлі елдердің реттеушілері Temu-ге ерекше назар аударып отыр. Кейбір елдерде демпинг пен әділетсіз бәсекеге жол бермеу үшін олардың қызметі толық бұғатталған. Басқа елдерде бизнесін жергіліктендірмегені үшін шектеулер енгізілген. Егер шетелдік, әсіресе қытайлық маркетплейстердің экспансиясы жалғаса берсе, бұл сапалы тауарлар тапшылығына және тұтынушылар сенімінің төмендеуіне әкелуі мүмкін", – деп түйіндеді Ranking.kz бас директоры Седред Асретов.

Қорытындылай келе, Ranking.kz сарапшылары шамамен 4,5 млн адам еңбек ететін отандық шағын және орта бизнесті жан-жақты қолдауды, сондай-ақ қазақстандық және шетелдік онлайн-сауда алаңдары үшін тең жағдай жасауды ұсынып отыр.