МӘМС жүйесінде жаңа кезең: тегін тексерулер мен әлеуметтік әділеттілік

Қаңтар айынан бастап Бірыңғай медициналық көмек пакетіне кезең-кезеңімен көшу басталды.

Бұл жаңа пакет халыққа медициналық көмекті бұрынғыдан да қолжетімді әрі түсінікті етеді. Атап айтқанда:

– Қай қызметтің мемлекет есебінен, ал қайсысының медициналық сақтандыру арқылы көрсетілетіні нақты ажыратылады. Соның арқасында бір қызметтің екі рет қаржыландырылуына жол берілмейді;

– Аурудың алдын алу шараларына, яғни тексерулер мен кеңестерге бару жеңілдейді, адамдар дертті асқындырмай ерте анықтай алады;

– Қатерлі ісік, қан қысымының жоғарылауы, жүрек аурулары, глаукома және қант диабеті сияқты қауіпті ауруларды ерте анықтауға арналған тексерулер МӘМС жүйесіне тіркелген-тіркелмегеніне қарамастан барлық азаматтарға тегін әрі қолжетімді болады;

– Қоғам үшін аса маңызды ауруларға күдік туындаса, қажетті тексерулер тегін жүргізіледі;

– Қаржы тиімді бөлініп, медициналық жүйенің тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік жасалады;

– Нәтижесінде медициналық сақтандыру жүйесі шынайы сақтандыру қағидаттарына жақындай түседі.

Сонымен қатар, әлеуметтік маңызы бар деп саналатын 13 аурудың тізімі қайта қаралды.

2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап олардың төртеуі – қант диабеті, балалардың церебралды сал ауруы, дәнекер тіндердің жүйелі зақымдануы және ревматизм – ұдайы бақылауды қажет ететін аурулар тізіміне ауыстырылды. Демек, биылдан бастап аталған аурулар бойынша медициналық көмек МӘМС жүйесі аясында толық көлемде көрсетіледі.

Бірыңғай медициналық көмек пакеті қауіпті ауруларды ерте анықтау үшін халыққа тегін медициналық тексерулердің аясын кеңейтеді.

Мәселен, биылдан бастап онкологиялық скринингтер барлық қазақстандықтар үшін сақтандыру мәртебесіне қарамастан қолжетімді.

Онкоскринингтердің ТМККК аясында жалпыға бірдей жүргізілуі қатерлі ісікті ерте кезеңде анықтауға, дер кезінде тиімді ем тағайындауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар артериялық гипертензияны, жүректің ишемиялық ауруын, глаукоманы және қант диабетін ерте анықтау арқылы ауру асқынуларының алдын алып, мүгедектікке әкелу қаупін азайтуға жол ашылады. 2025 жылы елімізде 1 142 331 азамат онкологиялық скринингтен тегін өтуге мүмкіндік алды. Олардың 918 949-ы тексеруге қатысып, 5772 адамнан ауру анықталған.

Өткен жылы шілде айында Мемлекет басшысы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру және медициналық қызметтер көрсету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚР Заңына қол қойған еді. Жаңа заңнамаға сай жұмыс берушілер мен қызметкерлер үшін жалақыдан МӘМС жарнасы үшін алынатын ең көп сома өзгертілді.

Енді жұмыс берушілер жарналарды 40 ең төменгі жалақыдан (ЕТЖ) аспайтын табыс көлемінен, ал қызметкерлер 20 ЕТЖ-ге дейінгі табыстан төлейтін болады.

Бұл шешім бір мезгілде бірнеше міндетті орындауға мүмкіндік береді:

– бизнес пен азаматтарға түсетін қаржылық жүктемені азайтуға;

– міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің тұрақты әрі сенімді жұмыс істеуін сақтауға;

– сақтандыру моделінің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге.

Бұл жаңашылдық жүйенің әділдігін арттырып, МӘМС жүйесінің қаржылық тұрақтылығын нығайтады. Жауаптылар 2026 жылы науқастарды емдеуге қосымша 200 млрд теңге түседі деп болжап отыр. Айта кетейік, МӘМС-ке төлейтін жарна мөлшері жалақысы 3 млн 400 мың теңгеден жоғары 20 мың қызметкер үшін ғана өседі. Бұл – елдегі барлық жалдамалы жұмысшылардың тек 0,3%-ы. Бұл норма жалақысы 850 мың теңгеден жоғары 9% жұмысшыға да қатысты. Ал қалған 91% қызметкер үшін жарна мөлшері еш өзгеріссіз қалады.

Демек, 2026 жылдан бастап:

– Қызметкерлер үшін жарна есептелетін ең жоғарғы жалақы – 1,7 млн теңге. Ал ең көп жарна айына 34 мың теңге;

– Жұмыс берушілер үшін ең жоғарғы жалақы – 3,4 млн теңге болса, ең көп жарна айына 102 мың теңгеге дейін көтеріледі.

Айта кету керек, қызметкерлер мен жұмыс берушілер үшін жарнаның пайыздық мөлшері өзгермейді. Тек жалақыдан МӘМС-ке алынатын ең көп сома ұлғаяды.

2026 жылдың тағы бір жаңалығы – енді D және Е санатындағы әлеуметтік жағдайы қиын азаматтар МӘМС жүйесі аясында медициналық көмек ала алады.

Биылдан бастап жергілікті әкімдіктердің бюджеті есебінен шамамен 1 миллион адам (қиын және экстремалды деңгейдегі тұрмыс жағдайы бар азаматтар) МӘМС-пен қосымша қамтылады. Бұл дегеніміз, Қазақстандағы төмен табысты азаматтардың тағы 5%-ы жоспарлы медициналық көмекке қол жеткізеді деген сөз.

Осы санаттағы азаматтар үшін жарналарды жергілікті атқарушы органдар төлейді. Бірақ ол үшін азаматтар медициналық көмекке жүгіну қажет. Сонымен қатар, жұмыссыздық деңгейін төмендетуге де жергілікті билік жауапты болғандықтан, ресми тіркелген жұмыссыздардың МӘМС жарналарын жергілікті бюджет төлейді. Егер уақытша қиындықтар туындаса, азамат МӘМС жүйесіндегі мәртебесін 6 айға сақтай алады.

Сонымен қатар, енді қазақстандықтар бес жыл бойы үздіксіз өздері МӘМС-ке жарна төлеп отырса, уақытша төлем жасай алмаған жағдайда 6 ай бойы “сақтандырылған” мәртебесінде қала алады.

Бұрын бұл мерзім тек 3 ай болатын. Денсаулық сақтау министрлігі бұл әділ әрі маңызды шешім – жүйеге тұрақты қатысатын адамдарды, уақытша қиындыққа тап болған жағдайда да қорғауға бағытталған деп түсіндірді.

Өткен жылдың қорытындысы бойынша МӘМС жүйесінде 16,9 млн адам (82,6%) сақтандырылған, олардың ішінде шамамен 12 млн адам (59,5%) жеңілдігі бар санатқа жатады. Олардың жарналары мемлекет есебінен төленеді. Шамамен 3,4 млн адам МӘМС жүйесінде қамтылмаған, олардың ішінде 2,4 млн адам – қолайлы және қанағаттанарлық тұрмыстық деңгейдегі азаматтар, ал 1 млн адам – қиын (D) және экстремалды (Е) тұрмыстық деңгейдегі адамдар.