Неге қазақстандықтар “псевдоаутизм“ мен детоксқа сенеді ғылыми ойлау қабілеті туралы

Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып түсініктеме береді..

Қазақстандық ғылым, білім беру мен технологиялық дамудың болашағы туралы пікірталастар үдеп тұрған тұста дипломдар саны емес, ойлау сапасы мәселесі өткір болып отыр. Адамдар неге жалған ғылыми теорияларға сенеді, "псевдоаутизм" туралы мифтер несімен қауіпті? Бұл туралы TengriHealth авторлық бағанында Профилактикалық медицина академиясының президенті және америкалық Денсаулық сақтау қауымдастығының мүшесі Алмаз Шарман ой қозғайды.

"Ғылыми ойлау" деген тіркесті естігенде көз алдымызға не елестейді? Ақ халат, стерильді зертхана, датчиктері жыпылықтаған күрделі құрылғылар мен статистикаға толы шексіз кестелер ме?

Бұл тек таңдаулыларға тән сияқты көрінеді. Ал қалғандарымыз дайын өнімнің: нұсқаулықтар, дәрі-дәрмектер, гаджеттер мен диеталық ұсыныстардың тұтынушысы ғана секілдіміз.

Шын мәнінде, ғылыми ойлау - бұл ақпаратпен күнделікті жұмыс істеу құралы. Ғылыми тұрғыда ойлау - жай ғана "Бұл шындық па?" деп сұрау емес.

Басқа сұрақтарды қою әлдеқайда маңыздырақ:

Бұл тұжырымға нақты қалай келді? Дәлелдер қаншалықты салмақты? Және бұл жолда қандай балама түсіндірмелер жоққа шығарылды?

Көпшілігіміз іштей қарапайым әрі тез жауап іздейміз: не пайдалы, не зиян, қандай дәрі ішу керек және кімге сенуге болады? Ал ғылыми тәсіл асықпайтын, терең пайымды қажет етеді.

"Білмеймін": неге белгісіздік әлсіздік емес

Қазіргі мәдениетте лайықты бағасын алмаған тіркестердің бірі - "білмеймін". Күнделікті пікірталастарда бұл жеңіліс сияқты естіледі. Саяси дебаттарда - әлсіздіктің белгісі. Бірақ ғылымда бұл сөз - тығырық емес, керісінше, айқара ашылған есік.

Қазіргі заманның көптеген күрделі мәселесіне берілетін шынайы жауап дәл осындай: "Бұны нақты білмейміз, бірақ қолымызда бар ең қисынды түсіндірме мынадай…"

Осы сәтте ғылым аяқталады. Ғылым зерттеуші қателескенде емес, адам өз білімінің шекарасын мойындамағанда өледі.

Эмпирикалық ғылым мүлдем абсолют дәлелдермен сирек жұмыс істейді. Жүз пайыздық дәлелдеме - бұл ойын ережелері алдын ала белгіленген математика мен формальды логиканың артықшылығы.

Біз шындықтың шамаланған үлгілерін құрастырамыз, олардың болжамдарын тексереміз, қате екені анық нұсқаларды алып тастаймыз және қадам сайын "қателігімізді азайта" түсеміз.

Смартфондағы бағдар: пайдалы білім неге мінсіз болуы міндетті емес?

Классикалық мысал - гравитация физикасы. Бүкіләлемдік тартылыс заңы таза логикадан туындаған жоқ, ол планеталар мен құлаған алмаларды бақылаудан туды. Ғасырлар өткен соң Альберт Эйнштейн гравитацияны кеңістік пен уақыттың қисаюымен байланыстырып, бұл бейнені нақтылай түсті.

Қарапайым адамға ғарыштың шытырман сырлары не үшін керек деп ойлауыңыз мүмкін? Бірақ дәл осы күрделі түзетулердің арқасында бүгінде смартфондарымыздағы навигациялық жүйелер жұмыс істеп тұр.

GPS спутниктеріндегі сағаттар орасан зор жылдамдық пен гравитация айырмашылығына байланысты Жердегіге қарағанда басқаша жүреді. Егер физиктер күн сайын салыстырмалылық теориясына негізделген микроскопиялық түзетулер енгізіп отырмаса, навигацияңыз бір тәуліктен кейін-ақ бірнеше метрге, содан соң километрлерге қателесіп, сізді мүлдем басқа жаққа алып кетер еді.

Біз гравитация туралы бәрін білеміз бе? Жоқ, кванттық физика мен салыстырмалылық теориясы әлі күнге дейін өзара "тіл табыса" алар емес. Бірақ орбиталарды дәл есептеп, ғарыш аппараттарын ұшыру үшін жеткілікті білеміз бе? Сөзсіз.

Ғылыми білімнің парадоксы да осында: ол толық болмауы мүмкін, бірақ сонымен қатар өте сенімді. Биология мен медицинада бәрі одан да күрделірек. Мұнда эксперименттің физикалық тазалығы жоқ, есесіне адам факторының орасан зор өзгермелілігі бар.

Кейде байланыстар айқын әрі бұлжытпас болады: темекі шегу мен өкпе обыры арасындағы тәуелділік статистикамен дәлелденген. Бұған бүгін күмәндану - сауатсыздық көрсетумен тең.

Бірақ медициналық мәселелердің үлкен бөлігі "сұр аймақта" орналасқан. Деректер сенімді, бірақ толық емес. Ұсыныс бүгін қисынды болуы мүмкін, бірақ ертең түзетілуі ықтимал.

Біз үйренуіміз керек ең жайсыз сабақ: бүгін біз нық сенімді болып отырған медициналық ақиқаттардың бір бөлігі ертең толық емес болып шығуы мүмкін. Бірақ бұл медицинадан бас тартуға себеп емес - бұл өзекті әрі үздік білімге оны діни догмаға айналдырмай сенуге негіз.

Қазақстандық кейс: "псевдоаутизм" туралы миф

Қазақстанда ғылымды жеке тәжірибемен алмастырудың көрнекті әрі қоғамға қауіпті мысалы, баласын жақсы көретін ата-ананың мемлекеттік органдар алдында сөз сөйлеп, өзінің аутизм табиғаты туралы теориясын айтқан кезде болды.

Оның пайымдауынша, вакцинациядан кейін балаларда "нағыз" аутизм емес, аммиактың әсері мен бауырдың зақымдалуы және кандидоздан "псевдоаутизм" дамиды-мыс.

Бұл ретте аутизм диагнозының өзі күмәнге алынды немесе мүлдем жоққа шығарылды. Теория авторының нұсқасы бойынша, бұзылыстардың себебі - вакцина құрамдас бөліктері, олар миды зақымдап, сонымен қатар "кандидоз" тудырады екен.

"Емдеу" ретінде қатаң диеталар, тазалау процедуралары, дәрумендердің жоғары дозалары және ұзаққа созылатын зеңге қарсы терапия ұсынылды.

Дәл осы жерде ғылыми ойлауды іске қосу аса маңызды. Және ғылым сенімділіктен емес, сауалдан басталатынын есте сақтаған жөн.

1. Вакцинация, аутизм және ішек кандидозы арасындағы байланысты растайтын сапалы клиникалық зерттеулер бар ма? Жоқ. Әлемдік ғылыми консенсус мұндай байланысты растамайды.

2."Псевдоаутизм" диагнозы халықаралық медицинада мойындалды ма? Жоқ - халықаралық аурулар классификациясында мұндай диагноз жоқ.

3. Тек бір отбасының немесе тіпті бірнешеуінің тәжірибесіне сүйеніп, күрделі нейродаму бұзылысының себептері мен емі туралы қорытынды жасауға бола ма? Бұл да мүмкін емес.

Ғылым нақты бір баланың жағдайы уақыт өте келе өзгеруі немесе жақсаруы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Бірақ ол кездейсоқ сәйкестікті себеп-салдарлық байланыстан ажыратуды талап етеді.

Жақсару процесі осы мақсаттар үшін тиімділігі мен қауіпсіздігі дәлелденбеген зеңге қарсы препараттармен емес, баланың табиғи дамуы, мінез-құлық, ортаның өзгеруі, түзету көмегімен немесе басқа да факторлармен байланысты болуы мүмкін.

Ғылыми тәсіл мен жалған ғылым арасындағы түбегейлі айырмашылық.

Жалған ғылым әдетте алдын ала дайын жауаптан басталады және түсіндірмелерді соған икемдейді. Ал ғылым болса, өзін үнемі тексереді, күмәнге жол береді және қаншалықты эмоционалды түрде сенімді көрінгенімен, жекелеген оқиғаларды емес, қайталанатын дәлелдерді талап етеді. Ақпарат мұхитында аман қалудың үш ережесі

Ашығын айтайық: ғылыми тұрғыда ойлау - өте қиын шаруа. Және бұл айналада ақылды адамдардың аздығынан емес. Мәселе тереңде жатыр: біздің миымыз эволюциялық тұрғыдан бұған бейімделмеген.

Бірақ адамзат жинақтаған күрделі академиялық білімді күн сайын жүздеген жаңалықтар, инсайдтар мен сенсациялар ағылып жатқан күнделікті өмірде қалай қолдануға болады?

Міне, үш негізгі тәжірибе.

1. "Сіз үшін ойлау" құқығын кімге беретініңізді мұқият таңдау маңызды.

XXI ғасырда барлық салада сарапшы болу мүмкін емес - бізге ұшқыштарға, ядролық инженерлерге және вирусологтарға сенуге тура келеді. Мәселе тек осы сенімнің критерийлерінде.

Спикердің мәлімдемелерінің даңғазалығына немесе оның академиялық атақтарына емес, оның пайымдау әдісіне баға беру маңызды.

Ол логикалық қадамдарды көрсете ме? Болжамдар мен күмәндар туралы ашық айта ма? Оппоненттердің салмақты уәждерін құрметтей ме? Жаңа фактілердің қысымымен өз ұстанымын өзгерткен кезі болды ма?

Дипломдар - бұл тек бастапқы бонус қана екенін, ал академиялық атақтар қателіктерден сақтандырмайтынын есте сақтау қажет.

Кемеңгер физик вирусология немесе геосаясат мәселелерінде мүлдем қисынсыз нәрселер айтуы мүмкін. Және міндетті түрде жасырын түрткілерге назар аударыңыз. Егер блогердің жалынды сөзі отызыншы минутта міндетті түрде БАД сатып алуға арналған рефералдық сілтемеге ұласса - алдыңызда ағартушы емес, коммерсант тұр.

Егер спикер тек харизмаға және ғылыми әлемді "жаппай қастандық жасады" деп айыптауға сүйенсе - бұл сіз үшін үлкен қауіп белгісі.

2. Соңғы нүктені емес, жолды ақылмен бағалау.

Жүйесіз пайымдау процесі күніне екі рет дәл уақытты көрсететін бұзылған сағат сияқты, кездейсоқ дұрыс жауапқа алып келуі мүмкін. Бірақ мұндай әдіске сенуге болмайды.

Керісінше: қатаң ғылыми процесс қателікпен аяқталуы мүмкін, бірақ оның артықшылығы - оның құрамында өзін-өзі түзету механизмдері бар.

Классикалық мысал - "детокс-бағдарламалар" индустриясы. Схема әрдайым бірдей.

Нақты факт алынады: адам өзін шаршаңқы сезінеді, терісі сұрғылт тартып, күш-қуаты таусылған. Содан кейін жарқын қорытынды ұсынылады: "Осы ғажайып шырынды іш, сонда ағзаң шлактардан тазарады".

Бірақ ғылыми ойлауды іске қосып, процестің өзіне сұрақтар қойсаңыз, ертегідегі күйме тез арада асқабаққа айналып шыға келеді.

Нақты қандай химиялық токсиндер шығарылады? Олар "дейін" және "кейін" қандай құралмен өлшенген? Шырын ішпеген адамдардан тұратын бақылау тобы қайда?

Жауаптың орнына сізге "жасушалық қайта жүктеу", "митохондриялық денсаулық" және "табиғи теңгерім" сияқты маркетингтік терминдерді үйіп-төге бастайды.

Мұндай диетадан кейін адамның жағдайы шынымен жақсаруы мүмкін - себебі ол ақыры фастфуд жеуді тоқтатып, көбірек су іше бастады. Әсері шынайы, бірақ оның "детокс" туралы түсіндірмесі - мүлдем жалған.

3. Өзіңіздегі абсолютті сенімділік сезімін бақылау қажет.

Әлденеге деген айқын, жалынды сенім - бұл ақиқаттың дәлелі емес, жай ғана эмоция. "Бұл жерде бәрі түсінікті, бұдан басқаша болуы мүмкін емес!" деген ой келген сәтте - бұл тоқтау белгісі.

Кідіріңіз. Өзіңізден сұраңыз: менің сенімім неге негізделген? Егер уәжіңіз - "барлық есі түзу адамдар солай ойлайды" немесе "жүрегім солай дейді" болса, онда сіздің сеніміңіз негізсіз. Ал егер сіз: "мен деректерді зерттедім, себеп-салдарлық байланысты түсінемін, қарсы уәждерді білемін" деп нақты талдап бере алсаңыз - құттықтаймыз, сіз нық қадам басып тұрсыз. Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді: жеке ойлау жүйесінен мемлекеттік шешімдерге дейін

Ел ауқымындағы ғылыми ойлау даму институттарының қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін, мемлекеттік гранттардың қалай бөлінетінін және технологиялардың қалай енгізілетінін айқындайды. Өкінішке қарай, бұл бағытта бәрі бірдей мәз емес.

Отандық әзірлемелерді ауқымды қолдауға көшу мемлекеттік институттардың өздері ғылыми тұрғыда ойланғанда ғана мүмкін болады, ал инновацияларды қолдаудың үш негізгі механизмі қатаң ақыл-ой гигиенасымен тығыз байланысты болуы тиіс:

1. Push-funding ("итермелеуші" қаржыландыру) - зерттеулердің бастапқы кезеңдерін мемлекеттік қолдау: іргелі ғылым, зертханалық эксперименттер.

Бұл жобалардың тәуекелі жоғары болғандықтан және бизнес оларға қызығушылық танытпайтындықтан, мемлекет белгісіздік жайсыздығын қабылдап үйренуі маңызды. Шығу нүктесі - тек қарапайым гипотеза, ал деректердегі "сұр аймақ" - ізденістен бас тартуға себеп емес, қатаң методологияны дамытуға серпін болуы тиіс.

2. Advanced Market Commitment (нарықтық міндеттемелерді кеңейту) - мемлекет немесе донорлар әлі жасалмаған өнімді болашақта сатып алуға кепілдік беріп, жеке инвестициялар үшін тәуекелдерді азайтатын механизм.

Мұндай жобаларды іріктеу адами фактордан және беделге сенуден ада болуы тиіс: харизманы, әзірлеушілердің дипломдары мен академиялық атақтарын емес, олардың әдістерінің қатаңдығы мен ғылыми-технологиялық базасының ашықтығын бағалау қажет.

3. Pull-funding ("тартушы" қаржыландыру) - мемлекеттік сатып алу арқылы тиімділігі дәлелденген, дайын шешімдерді төлеу және енгізу (мысалы, қатерлі ісікке қарсы дәрілер немесе ауруханаларға арналған геномдық тесттер).

Бұл кезең жалған ғылыми тұжырымдамаларға, "детокс" рухындағы маркетингтік айла-шарғыларға немесе вакцинациядан кейін пайда болатын "жалған аутизм" сияқты мифтерді насихаттауға өте осал.

Мемлекеттік қаражат нақты ғылымды ынталандыруы үшін, кез келген технологияны енгізу қатаң сүзгілерден өтуі тиіс: мемлекеттік сатып алудан дәмелі кез келген өнім өзінің тиімділігін субъективті пікірлер арқылы емес, соқыр бақыланатын зерттеулер мен нәтижелердің қайталануы арқылы дәлелдеуге міндетті.

Қаржыландыру жүйесі ғылымның басты күшін - басымдықтарды икемді түрде өзгерту және егер жаңа деректер ескі тәсілдерді жоққа шығарса, қателіктерді мойындай білу қабілетін сақтауы тиіс.

Ғылыми ойлау - бұл мектеп энциклопедиясындағы жатталған фактілер жиынтығы емес. Бұл бізді өз ісіміздің дұрыстығына күмән келтіруге, топтық ойлаудың тұзақтарын көруге, процестердің тазалығын бағалауға және біз сенім артатын адамдарды өте мұқият таңдауға мәжбүрлейтін тәртіп.

Оның мақсаты - әрқайсымызға уақыт өте келе тым болмаса сәл де болса "қателігімізді азайтуға" көмектесу. Дәл осы нәрсе, қадам-қадаммен, адамдарды да, елдерді де өзгертеді.

Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін

Автор туралы: Алмаз Шарман - Қазақстан профилактикалық медицина академиясының президенті, Америка денсаулық сақтау қауымдастығының мүшесі. Биомедицина және қоғамдық денсаулық сақтау саласының маманы.