Неке шарты: көзқарас пен құндылықтың құбылуы

Дәстүрлі қазақ қоғамында неке  тек екі адамның емес, екі әулет­­­тің ода­ғы болды. Қалыңмал, жасау, әмең­герлік, жеті атаға дейін қыз алыс­пау сияқты қағидалар неке­нің құқықтық және моральдық не­гізін реттеп отырды. Яғни, қа­ғаз­ға түспесе де, некенің өз «шар­ты» бар еді. Ер адамның отбасы асы­рау міндеті, әйелдің отбасы ұйыт­қысы болуы  жазылмаған заң бо­латын. Баланың құқығы ру, ата-ана, ауыл арқылы қорғалды. Сон­дықтан жекеменшік, мүлік бөлісі, али­мент сияқты мәселелер бүгін­гі­дей өзекті болған жоқ. Қоғамдық ба­қылау күшті, ажырасу сирек, ал жауапкершілік ұят пен ар арқылы рет­телді.

Ал неке келісімшарты бізге ба­тыс қоғамынан жеткен құбы­лыс. Ол жекеменшікке, дара жауап­­кершілікке, заң арқылы реттеуге не­гізделген қоғамда пайда болды. Қа­­зақстан тәуелсіздік алғаннан кейін нарықтық экономикаға көш­­ті, жеке мүлік көбейді, әйел­дер де, ерлер де экономикалық тұр­­ғыда дербес бола бастады. Осы өз­герістер отбасылық қаты­нас­тарға да әсер етті.

Бүгінгі неке – көбіне екі тұл­ға­ның серіктестігі. Ал серіктестік болған жерде міндет пен жауапкершілікті нақтылау қа­­жеттілігі туады. Неке келісім­шар­ты осы қажеттіліктен шықты. 

– Негізі, неке дегеннің өзі бір шарт. Неге ерлі-зайыптылар не­ке­леседі? Жай ғана қыз жігіт бо­лып жүруіне, бірге тұра беруіне де бо­лар еді ғой. Бірақ біз салт-дәс­түрге сай құдалық, той жасап, ме­шітке барып неке қидырып, заң бойынша отбасын құрамыз. Өйт­кені неке дегеннің өзі шарт деген сөз. «Мына кісіні жұбайым деп қа­­былдап, қиындық пен қуаныш­та бірге болуға уәделестік» деп жа­­­­рияға жар саламыз. Ерлі-зайып­тылар некелескеннен кейін бір-бі­ріне жауапкершілігі артады. Бел­гілі бір талаптарға бағынады. Ен­­де­ше некенің өзі шарт, – дейді отбасылық психолог Ержан Мырзабаев. 

Оның айтуынша, қазір қоғам не­кенің құндылығын ұмытып кет­ті. Қыз бен жігіт ертең ортамыз бұ­зылса, осындай Қылмыстық ко­декске дайын болуымыз керек деп келісімшарт жасауды жөн са­найды. «Әрине, бұл – дұрыс. Не­ке­нің шарт екенін түсінбеген адам­­ға оны жазып көрсету керек. Қол қойылуы, оған белгілі бір жауап­кершілік болуы қажет», – де­ді психолог. 

Бұл бағытқа неге бет бұрды?

Жұптардың неке шартын жасауының басты се­бе­бі, ажырасу санының артуы. Ста­тис­тикаға үңілсек, 2024 жылы елі­мізде шамамен 123 600 не­ке тіркелді. Сол жылы шамамен 40 500 жұп ажырасқан. Ажы­ра­су­дың жалпы коэффициенті 2,01 (1000 адамға) тең. Мұндай жағ­дай­да мүлік, бала, қаржы мәселесі үл­кен дау-дамайға айналады. Сон­дықтан неке шарты кейбір жұп үшін қауіпсіздікті қамтамасыз ету­мен бірдей. Екінші се­беп, баланың мүддесі. Қазіргі неке ке­лісімшарттарында алимент, бі­лім, баспана сияқты тармақтар ал­дын ала көрсетіледі. Бұл – эмо­ция­ға емес, баланың болашағын қам­тамасыз етудің жолы. Үшін­ші­ден, құқықтық сауаттылық. Не­ке келісімшарты жас жұ­бай­лар­ды қаржы, жауапкершілік жа­ғы­нан ашық сөйлесуге мәжбүр ете­ді. Бұл көп жағдайда некені әл­сіретпейді, керісінше нығай­та­ды.

Астана қаласы адвокаттар ал­қа­сының мүшесі, заңгер Әлімжан Жұ­батқановтың пікірінше, соңғы уа­қытта қоғамда неке келі­сім­шар­ты­на қызығушылық артып келеді. Бұ­рын бұл құжатқа сенімсіздікпен қа­ралса, бүгінде көптеген жұп оны болашақтағы даулы мәсе­ле­лер­дің алдын алудың заңды тетігі ре­тінде қабылдай бастады. 

– Қазақстан Республика­сы­ның «Неке (ерлі-зайыптылық) жә­не отбасы туралы» кодексінің 39-бабына сәйкес, неке келі­сім­шар­ты – некеге отыратын адам­дар­дың немесе ерлі-зайыпты­лар­дың некедегі және неке бұзылған жағ­дайда мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім. Неке келісімшарты қалай және қа­шан жасалады? Заң бойынша не­ке келісімшарты: некеге оты­ру­ға өтініш берілген күннен бастап, не­ке тіркелгенге дейін немесе не­­­­кеде тұрған кез келген уақытта жа­салуы мүмкін. Ал неке тір­кел­мей тұрып жасалған келісімшарт неке АХАТ-та тіркелген күннен бас­тап күшіне енеді. Бұл талап ко­декстің 40-ба­бында нақты көр­се­тілген, – дейді Әлімжан Жұбат­қанов. 

Заңгердің айтуынша, келі­сім­­­шарт міндетті түрде жаз­­­­баша түрде жасалып, нота­риал­­ды куәландырылуы тиіс. Но­тариус тараптардың еркін біл­діруін және келісімнің заң та­лап­тарына сәй­кестігін тексереді. Ко­декстің 41-ба­бына сәйкес, ер­лі-зайып­ты­лар неке келісімшарты арқылы: ор­тақ мүліктің, жеке мү­­ліктің не­­­­­месе үлестік меншіктің тәр­тібін; кірістер мен шығыстарды бөлу тәртібін; несие, ипотека, қа­рыздар бойынша жауапкершілікті; неке бұзылған жағдайда кімге қан­­дай мүлік берілетінін айқын­дау­ға құқылы. Сонымен қатар заң ба­лаларға қатысты маңызды ерек­шелікті де көздейді. 

– Иә, неке келісіміне баланың мү­ліктік жағдайына қатысты та­лаптарды енгізуге болады. Яғни, не­ке келісімшартында: баланың бел­гілі бір мүлікке меншік құқы­ғы; тұрғын үйді пайдалану құқы­ғы; баланың атына рәсімделетін мүлік немесе жинақтар сияқты мү­ліктік сипаттағы мәселелер көр­сетілуі мүмкін. Алайда заң бойын­ша неке келісімшарты: баланың кіммен тұ­ра­­тынын; алимент төлеу тәр­ті­бін; ата-анамен қарым-қатынас жа­сау мәселелерін реттей алмай­ды. Бұл 41-баптың 3-тармағында тіке­лей тыйым салынған, себебі ба­ланың жеке құқықтары ата-ана­ның келісімімен шектелмеуі тиіс, – дейді адвокат. 

Әлімжан Жұбатхановтың пікірінше, заң неке ке­лі­сім­шартын ерлі-зайыптылардың өзара келісімімен кез келген уа­қыт­та өзгертуге немесе бұзуға мүм­кіндік береді. Ал бір тараптың ке­лісімі болмаған жағдайда, шарт сот тәртібімен қайта қаралуы мүм­кін (42-бап). Егер шарт талап­тары жұбайлардың бірін өте қо­лайсыз жағдайға қалдырса немесе ба­ланың мүліктік құқықтарын бұз­са, сот оны жарамсыз деп тануы мүмкін (43-бап). 

– Неке келісімшарты – ажы­ра­суға дайындық емес. Бұл – ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген се­німін заң аясында нақтылап, ор­тақ жауапкершілікті алдын ала ай­қындау. Құжатты жасау кезінде ең бастысы  эмоцияға емес, заңға сүйену, әр тармақты түсініп, кә­сі­би заңгермен кеңесу қажет. Дұрыс жа­салған неке келісімшарты от­ба­сындағы тұрақтылықты сақ­тау­ға және даулы жағдайлардың ал­дын алуға әсер етеді, – деп сөзін қо­рытындылады заңгер. 

Таңдауға талас жоқ

Неке келісімшартын жаса­ған жанның бірі – Гаухар Қасымова (ред. Есімі өзгертілді). Ол бұл ұсынысты күйеуіне той ал­­дында айтыпты. 

– Өзім заң факультетінің түле­гі­мін. Неке шартын жасауды осы­дан үш жыл бұрын ойладым. Се­б­ебі әлеуметтік желіде «далада қа­­­лып қойдым», «алимент төле­мей кетті» деп өкінетін қыздар көп. Болашақта не күтіп тұрғанын еш­кім білмейді. Адам да бір сәтте өз­геріп кетуі мүмкін. Сондықтан бұл ұсынысымды жігітіме алдын ала түсіндірдім. Ол «маған сен­бей­сің бе?» деп қарсы болды. Бір­ақ мен балаларымыздың бола­ша­ғы үшін бұл шарттың керек екенін ба­рынша түсіндірдім, – дейді Гау­хар Қасымова. 

Ең қызығы, Гаухар мен жол­дасы­ның неке шартын жасағанын туыстары мен достары білмейді. Бұл да келісімшарттың бір тарма­ғында көрсетіліпті. 

Неке келісімшарты – тек қа­рапайым адамдардың емес, әлемге танымал тұлғалардың да таңдауы. Мәселен, музыка ин­дус­триясының жұлдыз­дары Бейон­се мен Джей-Зи неке ке­лі­сімін нақ­ты тармақтармен жасаған. Онда балалардың болашағы, қар­жылық міндеттер анық көр­се­тілген. Бұл олардың отбасын әл­сі­реткен жоқ, керісінше ұзақ жыл­дар бойы даусыз өмір сүруіне мүм­кіндік берді.

Бірнеше жыл бұрын Анд­желина Джоли мен Брэд Питтің ажырасуы әлемдік жаңалыққа айналды. Бірақ көпшілік бай­қағаны – мүлікке қа­тысты ұзақ сот дау­ла­ры болмады. Себебі неке келісімі бар еді. Негізгі тартыс бала­ларға қатысты бол­ды. Бұл құжаттың басты миссия­сы  артық дау­дан қор­ғау екенін көр­сетті. Ал Ким Карда­шьян мен Канье Уэст сияқ­ты миллиардерлер үшін неке келісімі брендті, бизнесті, шы­ғармашылық өнімді қорғаудың заңды жолы болды. Эмоция мен қаржы араласпауы үшін жасалған қадам. Тіпті, қарапайым өмір салтымен танылған Марк Цукер­берг пен Присцилла Чан да неке ке­лісімін жасаған. Себебі ірі биз­нес пен отбасы арасындағы ше­караны нақтылау – жауапты ше­шім.

Қазақта «келісіп пішкен тон келте болмас» деген сөз бар. Енде­ше неке келісімшарты махаб­бат­тың жоқтығы емес, махаббатты қорғаудың бір тәсілі іспетті. Бұ­рын бұл міндетті салт-дәстүр ат­қар­са, бүгін оны заң атқарып отыр.

Көктем ҚАРҚЫН