Шоқан Уәлихановтың туғанына 190 жыл

Шоқан Уәлиханов Көкшетау өңіріндегі Сырымбет тауының баурайында, Шыңғыс сұлтан мен Зейнеп Шорманқызының отбасында дүниеге келген. Болашақ ғалымның қалыптасуына оның шыққан тегі мен ортасы ықпал етті.

Әжесі Айғаным — өз заманының көзі ашық, бірнеше тіл меңгерген, орыс мәдениетінің үлгісінде қоныс салдырған сауатты жан болған. Сырымбеттегі бұл қоныс өнер мен білім ордасына айналып, қазақ даласындағы зиялы ортаның қалыптасуына себеп болды.

Осындай мәдени ортада өскен Шоқан жастайынан зеректігімен көзге түсті. Алғашқы сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін Омбы кадет корпусында білім нәрімен сусындады.

Бұл оқу орнында ол орыс және батыс әдебиетімен, ғылыми жетістіктерімен танысып, бірнеше шет тілін меңгерді. Замандастары оның білімге деген ерекше құштарлығын және зеректігін атап өткен. 

Сол жылдары Шоқанның бойында зерттеушілік қабілет пен талдау дағдысы қалыптасты.
Оқу орнын аяқтағаннан кейін ол әскери қызмет атқара жүріп, ғылыми ізденісін жалғастырды.

Шоқан генерал-губернатор Гасфорд бастаған экспедиция құрамында қазақ даласы мен Жетісу өңірін аралап, халықтың тарихы мен әдет-ғұрпы туралы құнды материалдар жинады.

Кейін қырғыз жерінде болып, халық ауыз әдебиетінің інжу-маржаны саналатын «Манас» жырын алғаш хатқа түсіріп, әлемге танытты. Бұл еңбек түркі халықтарының мәдени мұрасын ғылыми тұрғыда зерттеудің бастауына айналды.

А.Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің оқытушысы, тарих ғылымдарының кандидаты Айбек Шалғымбековтің айтуынша, Шоқан Уәлиханов ағартушылықтың және ғылыми еркін ойдың символына айналып, бүгінге дейін өз құндылығын жоғалтпаған мол ғылыми мұра қалдырған.

— Шоқан Уәлиханов Қазақстанның ғана емес, бүкіл Орталық Азия тарихында ойып тұрып орын алған энциклопедист-ғалым. Тарих, этнография, география, лингвистика, шығыстану, әскери іс және экология салаларында зерттеу жүргізіп, түркі халықтарының мәдениеті мен дәстүрі жайлы құнды еңбектер қалдырған. Орыс, араб, шағатай және басқа да тілдерді жетік меңгерген. Шығыс пен Батысқа қазақ мәдениетінің түп негізін танытып, арадағы рухани көпір бола білген ғалым. Замандастары оның еңбегін жоғары бағалаған, — деді Айбек Шалғымбеков.

Шоқанның ғылыми жолындағы ең ірі еңбектерінің бірі — Қашқарияға жасаған сапары. Ол саудагер ретінде жүріп, сол аймақтың тарихы мен этнографиясына қатысты бұрын беймәлім болған деректерді жинады.

Қауіп-қатерге толы бұл сапар нәтижесінде ғалымның аты Ресей мен Еуропа елдерінде кеңінен танылды. Оның еңбегі жоғары бағаланып, мемлекеттік марапаттарға ие болды. 

Шоқан Уәлиханов тек саяхатшы және этнограф қана емес, терең ойлы ағартушы болды. Ол қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрін, құқықтық жүйесін, ауыз әдебиетін ғылыми тұрғыдан талдап, ұлттық мәдениеттің байлығын дәлелдеді.

Қазақ өлеңін құрылымы мен мазмұнына қарай жіктеп, әдебиеттану ғылымының негізін қалады. Ғалым өз еңбектерінде халықтың дамуы үшін оның өзін-өзі басқаруы мен сот жүргізу жүйесін сақтау қажеттігін атап көрсетті.

Шоқан өз заманының әлеуметтік өзгерістерін терең түсінді. Халықтың білім мен ғылым арқылы өркениетке ұмтылуы — оның негізгі арманы болды. Петербургте болған кезінде ол орыс зиялыларымен, соның ішінде жазушы Федор Достоевскиймен жақын байланыс орнатты. 

Өмірінің соңғы жылдарын Жетісу өңірінде өткізген ғалым Алтынемел баурайында дүниеден өтті.
Шоқан Уәлихановтың мұрасы — ұлттық ғылым мен руханияттың байлығы. Оның еңбектері мен көзқарастары қазақ халқының білім мен өркениетке ұмтылуының символына айналды.

Еске салсақ, осыған дейін Шоқан Уәлиханов туралы монография алғаш рет итальян тілінде жарық көргенін жазғанбыз.