Шырша шырғалаңы, 8 млн көшет өсірген орманшы Экоаудит жобасы Алматы облысында

Қайыңды көлінде қайың емес, шырша өсіп тұр

Төбесі көк тіреген Тянь-Шанның төменгі етегінің әр жотасы бүрмелі, қолмен кестеленгендей. Күнгейінде айнадай жарқырап Көлсай көлдері жатыр. Соңғы бес жылда «Көлсай көлдері» ұлттық паркіне 443 мыңдай шырша егіліпті. Оның көпшілігі тау бөктерінде.

Фото: видеодан алынған скрин

Еңістен өрге сатылай орналасқан айдындарды көруге өткен жылдың өзінде 600 мың адам келіпті. Ал 6 жыл бұрын он есе аз еді. Туристерден түсетін табыс та еселенген. Былтыр саяхатшылардан 546 млн теңге кіріс түскен. Ұлттық парк қызметкерлері бұл ақшаға туристік инфрақұрылымды жаңғыртып, орманшыларға 4 бекет, 5 шағын өрт сөндіретін көлік сатып аламыз деп отыр.

Фото: видеодан алынған скрин

Парк қызметкерлерінің тағы бір уайымы – Қайыңды көлі. Соңғы жылдары Қайыңдының суы сарқылып барады. Мамандар мұны жаһанның жылынуы мен климаттың өзгеруінен деп түсіндіруде. Бұл «тесікті» туристердің ақшасына бүтіндеу мүмкін емес. Таудың ұшар басына су қоймасын салу керек. Ал бұл күрделі инженерлік-техникалық шешімдер мен қыруар қаржы талап ететін шаруа.

Айтпақшы, бұл көл Қайыңды деп аталғанмен, су үстінде шошайып тұрған ақ бөренелер – қайың емес. Бұл үсті қанша қураса да, тамыры шірімеген Шренк шыршасы.

Фото: видеодан алынған скрин

– Біздің орналасқан жеріміз – Тянь-Шань тауының солтүстік сілемдері болғандықтан негізгі ағаш Шренкі шыршасы болып отыр. Оның басқа ағаштардан ерекшелі – осы жерген бейім, ауа алмасуға, оттегін бөлуге ерекше ағаш, – дейді «Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің табиғи кешендерді қалпына келтіру инженері Бексұлтан Қайыпбай.

Шырша қалай өседі

Суы тартылған теңіздің түбіне сексеуіл егуден гөрі, таудың төбесіне шырша егудің мехнаты ауыр секілді. Себебі биікке техника бара алмайды. Орманшылар мен қорықшылар көшеттерді атқа өңгеріп апарады немесе жаяу тасып, қолмен егеді.

– Мына артымыздағы шыршаның биіктігі 10 қабатты үйдің биіктігіміен бірдей. Бұл табиғи жаратылыс, өздігінен өскен. Біздің басты міндетіміз осы табиғи орман қорын молықтыру, арасындағы ашық жерлерді алаңқайларды бір-бірімен теңестіріп, толықтыру жұмыстарын атқару, – деді Б.Қайыпбай.

Иә, шыршаның шырғалаңы көп. Алдымен, күздің ортасында бүрін жинайды. Оны құрғақ жерге жайып, кептіреді. Кепкен соң қабыршығы ашылып, тұқымы тарыдай боп төгіледі. Соны шашауын шығармай жинап, қар астына көміп қояды. Жер жылығанда тоңазыған тұқым ыстыққа ұмтылып, бірден қылтиып шығады.

Қысы-жазы жап-жасыл, сұңқақ бойлы сұлу болғанмен, шырша – өте баяу өсетін ағаш. Бірақ тамыры бір алса, 250-300 жыл өмір сүреді. Орманның өкпесі сияқты, оттегін көп бөледі. Ауаны тазартады. Көкке шаншылған найзадай сүйірленіп, қалың қылқаны қар мен селді ұстап қалады.

Теңіз деңгейінен 1800-2000 метр биіктікке орман егу оңай емес. Сонда да мамандар жыл сайын 79-95 мың көшетті өрге сүйреп жеткізеді. Осылайша бес жылда бас-аяғы 111 гектар алқапты жасыл орманға айналдырды. Шыршалардың шығымы 66-75 пайыз болды дейді.

Орман өсірген арулар

Ыстық-суыққа қарамай тау-тас кезіп, табиғатты қорғау – тек ерлердің ісі деген түсінік түгесілген секілді. Алматы облысында орман шаруашылығында маңызды әрі лауазымды қызмет атқаратын әйелдер баршылық. Мәселен, «Көлсай көлдері» ұлттық паркінің мемлекеттік инспекторы Сандуғаш Базылбаеваның әр таңы есік алдындағы құрылғының көрсеткішін тіркеумен басталады. Қардың қалыңдығын, жаңбыр мен ылғалдың деңгейін, желдің жылдамдығын өлшейді. Жазған мәліметтерді ғылым бөліміне өткізеді.

Фото: видеодан алынған скрин

Сандуғаш тау бөктерінде тұрып жатқанына он жылдан асты. Кенже ұлы етектегі ауылға атпен қатынап, оқиды. Ересек екі қызы тұрмыста. Оларға да қарасып тұрады. Балаларын бағады. Бағып отырған тағы бір дүниесі – шырша тұқымбағы.

– Шөбін отаймыз, суын суғарамыз, әбден күтім қажет етеді. Шыршалар 5 жылда 25-30 см өсіп шығады. Биыл мына шыршалар табиғатты молайтуға кетеді. Сәуір айында қазылып алынады, сосын отырғызуға жібереміз, – дейді С.Базылбаева.

Әдетте әйел адам отбасын құрып, ұрпақ өрбітуге ұмтылады. Ал Гүлнәр Әубәкірова өмірін орман өсіруге арнаған. «Кеген» шаруашылығында 40 жыл қызмет еткен ол осы күнге дейін 8 млн 250 мың көшет өсірген. Әрқайсысын төбесінен құс ұшырмай, күн түсірмей, баладай мәпелеп жеткізген. Оларды біртіндеп қазып алып, тауға жөнелкенде, ұлын ұядан ұшырған анадай толқимын, дейді кейіпкер.

Фото: видеодан алынған скрин

– Мен өзімді бақыттымын деп есептеймін. Шыршаны кішкентай тұқымнан өсіріп, 4 жылдан кейін таулы аймаққа апарып, орман қорына қосамыз. Ауданымыздың да, республикамыздың да көгалдандыру жұмысына үлес қосамыз. Тянь-Шань шыршасы болсын, Қырым қарағайы болсын, туя болсын, барлығын беру – біздің таза еңбегіміз деп ойлаймын, – дейді Жалағаш орманшылығы тұрақты тұқымбағының Орман өсіру, қалпына келтіру бас инженері Гүлнәр Әубәкірова.

Гүлнәр Әубәкірова – «Қазақстанның құрметті орман өсірушісі». Кеудесінде осындай төсбелгі бар. Мұндай марапат иесі елімізде саусақпен санарлық. Түпкірде жүрсе де, таудай тірлік бітірген әйел Президент Жарлығымен «Ерен еңбегі үшін» медалімен де марапатталған. Биыл зейнетке кетті. Бірақ құнды кадрды Кегендегілер қимай отыр.

Фото: видеодан алынған скрин

– Шренк шыршасының тұқымы жер астына емес, көшеттің ұшына шығады. Сол кезде торғай қаптайды. Мұндай уақыттары маусымды жұмыскер жалдаймыз. Олар таңғы сағат төрттен, түнгі он екіге дейін торғайдан қорғайды. Көшет өсе бастағанда оны арамшөптен арылту, оны суғару өте қиын жұмыс. Еңбектің еңбегі – маусымдық жұмыскерлердікі, – дейді Құрметті орманшы.

Ал Гүлмира Нысанбаева – Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің директоры. Мұнда дүниежүзі бойынша өте сирек кездесетін ағаш – Ерен ағашы өседі. Ерен ағашының ерекшелігі – ылғалсүйгіш, тамыры өте мықты тереңге кетеді. Өте ұзақ жасайды. Құрғақшылыққа да, суыққа да, ыстыққа да төзімді.

– Әйел адамдардың жауапкершілігі өте жоғары болады. Сезімтал болады. Табиғатқа деген мейірімі, махабаты бөлек. Мен өзі жұмысымды жақсы көрем. Табиғат аясында жұмыс істеу мен үшін үлкен бақыт, – дейді Г. Нысанбаева.

Хай-тек үйлер, пикап көліктер

Қазір еліміздегі орман шаруашылықтарының материалдық-техникалық базасы жаңарып келеді. Кешеге дейін ескі Нива, Уаз көліктерін мінсе, қазір пикаптармен жүреді. Тіпті мынадай заманауи хай-тек стиліндегі үйде тұрады.

Бұл типтік үйдің үлгісін Құтлықбек Жүнісов жасаған. Оның сызған жобасын министрлік мақұлдады. Енді елдің әр түкпірінде орманшыларға осындай қызметтік баспана салынады. Ішінде жатын бөлме, асхана, дәретханасы бар. Үйдің екінші бөлігі туристерге арналған.

– Білесіздер орманшылар орманда, ауыл, қаладан шалғайда тұрады. Сондықтан олардың орманда тұру жағдайларын жақсарту мақсатында осындай тапсырма берілген болатын. Біз осы кордонды соған сәйкестендіріп жасап, комитет пен министрлік қолдап, пилоттық жоба ретінде жүзеге асырылды, – дейді Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи паркі директорының орынбасары Құтлықжан Жүнісов.

Шелекте де орманшылардың жаңа ғимаратқа көшкеніне екі жыл болды. Кеңес дәуірінен қалған ескі-құсқының бәрінен арылды. Техникасы, құрал-сайманы жаңарды. Айтпақшы, былтыр өрт сөндіруге ыңғайлы әрі ықшам екі көлік алынған.

– Бұл көлікке бес адам сыяды, діттеген жерге жылдам барады. Барлық керекті құралдармен жабдықталған. Өзіне 300 метрдей су бар. Су бүркігіш құралы бар. Сосын кез келген жерге кіріп, өрт сөндіруге ыңғайлы, – дейді Шелек орман шаруашылығының директоры Мұхит Палуанов.

Тұқымбақтағы жаңа әдістер

Шыбық қадасаң, шынардай боп өсетін, топырағы құнарлы өлке де орман өсірмес бұрын селекциялық орталыққа жүгінеді. Республикалық селекциялық тұқым өсіру орталығының оңтүстік-шығыс филиалында ағаштар көшетпен емес, биотехнологиялық әдіспен әзірленеді. Дәстүрлі тұқымнан өсіру мен микроклондық әдіспен өсірудің айырмашылығы да бар.

Фото: видеодан алынған скрин

– Дәстүрлі тұқымнан алғанда бір ғана өсімдік өсіп шығады. Ал микроклондық көбейту әдісімен – бір сабақтан көптеген мөлшерде өсімдік аламыз. Әр жағынан кесіп, кесіп, жаңа ортаға отырғызып, бірнеше көшет шығарамыз. Дәстүрлі әдісте тұқымның ауруы да болуы мүмкін. Ал бұл жерде вирустан тазартылады. Өсу процесі өте тез жүреді, – деп түсіндірді «Республикалық орман селекциялық тұқым өсіру орталығы «Оңтүстік-шығыс аймақ» филиалының зертханашысы Ұлпан Бақытбекқызы.

Зертхана орман қорына егілетін әрбір көшеттің, себілетін әрбір тұқымның сапасын, шығымын анықтайды. Бұл жерде сапасына қарай куәлік беріледі. Сол куәлікке қарап орманшылар қанша гектарға қанша келі тұқым себу керегін анықтайды.

– Бұл жерде Қырым қарағайы, Шренк шыршасының сапасын анықтап жатырмыз. Мысалы, мына құтының астына 10 түйірін салсаңыз, соның 5 еуі өніп шықса, оның сапасы нашар деген сөз. Негізі 100 түйірін қоямыз, 20 күннен кейін өніп шыққан өскіндерді біртіндеп санап, есебін шығарамыз, класын анықтаймыз. Бұл үшін тіпті тұқым санайтын арнайы аппарат бар, – дейді зертхана меңгерушісі Анар Талпақова.

Зертханаға қарасты тұқымбақта сексеуіл алқабы да өсіп тұр. Мұнда әзірленетін сексеуіл көшеттері еліміздің түрлі облыстарына жіберіледі. Ол сұрыпталған, сапалы, генетикалық құнды әрі стандарттарға сай болу керек және қажырлы еңбекті қажет етеді.

Жалпы Алматы облысында 7 орман шаруашылығы және 3 ұлттық паркке қарасты 22 тұқымбақ бар. Сол 22 тұқымбақтың жалпы аумағы – 161 гектар. Оның ішінде 116 гектар тұрақты тұқымбақ болса, қалған 46 гектары – уақытша тұқымбақ. Мұнда күзгі түгендеу бойынша 5 млн 385 мың көшет өсірілуде. Тұқымбақтардың суару жүйесі, жалпы техникалық базасы да жақсы жағдайда.

Бұған дейін «ECO аудит» жобасы Түркістан облысындағы экологиялық мәселелер мен Сырдария экожүйесіне қандай қауіп төніп тұрғанын көрсеткен еді.