Трансмайлар жүрек қантамыр ауруларына әкелуі мүмкін дәрігер

Солтүстік Қазақстан облысы санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің жетекші маманы Талғат Саитовпен трансмайлардың зияны, оларды шектеу жолдары және тұрғындардың тағамдық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытында атқарылып жатқан жұмыстар туралы әңгімелескен едік.

– Талгат Кенжебайұлы, алдымен трансмайлар дегеніміз не және не себепті олар туралы кейінгі жылдары жиі айтылып жүр?

– Трансмайлар – ерекше химиялық құрылымымен ерекшеленетін қанықпаған майлардың бір түрі. Олар табиғи да, өнеркәсіптік жолмен де, тамақты қыздырғанда да пайда болуы мүмкін. Майдың бұл тұрі ХХ ғасырдың басында маргарин өндірісінің басталуымен пайда болды. Өсімдік майларының сақтау мерзімі қысқа болғандықтан, оны арттыру үшін гидронгенизациялайды. Нәтижесінде сұйық майдан маргарин және басқа да майлар жасалып, өңдеу барысында трансмайлар түзіледі. Гидрогенизация – химиялық процесс, онда қанықпаған май қышқылдары бар өсімдік майларына сутегі молекулалары қосылады. Нәтижесінде майдың физикалық қасиеттері өзгеріп, сұйық күйден қатты күйге өтеді. Бұл процесс өнімнің сақтау мерзімін ұзартады. Жанама әсері – трансмайлар. Бұл табиғи майлардың құрылымына ұқсамайтын, адам ағзасына зиянды жаңа май молекулаларын құрайды. 

Трансмайлар табиғи түрде кездесуі мүмкін, олар күйіс қайыратын жануарлар – сиыр, қой еті мен сүт өнімдерінде аз мөлшерде кездеседі. Бұл денсаулыққа айтарлықтай қауіп төндірмейді, алайда ағзаға зияны – өнеркәсіптік жолмен алынатын жасанды трансмайлар. Кейінгі жылдары трансмайлар жүрек-қантамыр ауруларының көбеюімен тікелей байланысты болғандықтан, бұл мәселе әлемдік деңгейде өзекті болып отыр.

– Трансмайлардың адам денсаулығына нақты қандай зияны бар? 

– Өнеркәсіптік трансмай адам ағзасына сіңбейді, шығарылмайды, салдарынан жинала береді. Ең алдымен, трансмайлар қандағы «жаман» холестерин деңгейін арттырып, «жақсы» холестеринді төмендетеді. Бұл жүректің ишемиялық ауруына, инфаркт пен инсультке алып келуі мүмкін. Сонымен қатар зат алмасу процесіне кері әсер етіп, семіздік пен қант диабетінің даму қаупін арттырады. Зәр шығару жүйесі, қалқанша безінің жұмысына әсер етеді. Сондықтан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы трансмайларды тұтынуды барынша шектеуді, тіпті бүкіл жаһанды трансмайларды жуық арада өндірістен алып тастауды, өнеркәсіптік өндірістен толығымен бас тартуға шақырды. 

– Қандай тағам өнімдерінде трансмайлар жиі кездеседі?

– Көбінесе өнеркәсіптік трансмайлар ұзақ сақталу мерзімі мен белгілі бір текстурасы бар өнімдерді өндіруде қолданылады, олар: маргарин және тағамдық майлар. кондитерлік өнімдер – печенье, вафли, торттар, пирожныйлар, кәмпиттер. Әсіресе балалар қызыға жейтін фастфудтар: фри картобы, чипсылар, пончиктер, жартылай фабрикаттар – мұздатылған пицца, наггеттер, дайын түскі ас. Сондай-ақ шұжық, сосиска, ветчина құрамында да кездеседі. Тұтынушылар бұл өнімдерді сатып аларда қаптамадағы құрамына міндетті түрде назар аударуы қажет.

– Бұл бағытта мемлекет тарапынан қандай бақылау шаралары жүргізіледі?

– Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті тағам өнімдерінің қауіпсіздігіне тұрақты түрде мониторинг жүргізеді. Өнімдердің құрамына зертханалық тексерулер жасалып, техникалық регламенттер мен санитариялық талаптардың сақталуы қадағаланады. Сонымен қатар тағам өнімдерін таңбалау талаптарының орындалуына ерекше көңіл бөлінеді. Тұтынушыларды тағамдық өнімдердегі трансжирлардың болуы және деңгейі туралы хабардар ету мақсатында көптеген елде міндетті және ерікті таңбалау қабылданды: трансжирлар деңгейінің көрсеткіші тағамдық құндылық кестесінде көрсетіледі. 

– Тұтынушыларға қандай кеңес берер едіңіз?

– Ең тиімді жолы – саналы таңдау жасау. Қарапайым, өңделмеген тағамдарды тұтынуға артықшылық берген жөн. Қаптамада «гидрогенделген май», «ішінара гидрогенделген өсімдік майы» деген жазулар болса, ондай өнімдерден бас тарту қажет. Үй жағдайында тағамды дайындағанда майды бірнеше рет қыздырмау керек және табиғи өнімдерді көбірек тұтыну маңызды. 

Денсаулық – әр адамның ең басты байлығы. Дұрыс тамақтану мәдениетін қалыптастыру арқылы көптеген аурудың алдын алуға болады. Сондықтан әрбір тұтынушы тағам өнімдерінің құрамына мән беріп, трансмайлардан барынша алшақ болғаны жөн. 

Бұған дейін Таразда дұрыс тамақтану орталығы ашылғанын жазған едік.