Тұралап қалған қысқы спорт

Өкінішке қарай, әзірге жалпы есепте ешқандай медальға қол жеткізбедік. Айтқандай-ақ, Олимпиадаға соңғы төрт жылда отандық спортшыларды дайындауға бюджеттен 13,3 млрд теңгеден астам қаржы жұмсалған екен. Бұл қаражаттың тиімділігі мен медальға айналар-айналмасы Олимпиада аяқталғанда белгілі болатыны ақиқат. Алайда көкейде еліміздегі қысқы спорт шынымен дамып жатыр ма деген сұрақ әлі де тұр.

Статистика не дейді?

Туризм және спорт минис­тр­лігінің деректеріне сүйенсек, 2022–2025 жылдары қысқы спорт­тың 14 түрі (оның 13-і олим­пиадалық) бойынша сек­ция­ларға тұрақты қатысатындар саны 158,4 мың адам деңгейінде қалған. Өсім көрсеткіші небәрі 1,2%. Бұл бұқаралық серпілістен гөрі, ішкі ауыс-түйісті аңғартып тұр. Қысқы спорт түрлерінде шаң­ғы және сноубордқа қызығу­шылық әрдайым жоғары бола­тын. Алайда соңғы үш жылда бұл бағыттардан 9,5 мың спортшы кеткен екен. Дегенмен шаңғы жарысы әлі де қысқы спортпен шұғылдан­ушылардың 46%-ын құрайды. Теріс динамикадан тек биатлон мен фристайл ғана ерек­шеленіп тұр.

Тағы бір қызық жайт, елде шай­балы хоккей мен допты хок­кейдің танымалдығы күн санап артып келеді. Бұл спорт түрле­рінде спортшылар саны 5,8 мың адамға, яғни 13,6%-ға өскен. Сарап­шы­лар, мұны жанкүйерлік белсен­діліктің артуымен және бала­ларды спортқа беру сұраны­сының көбеюімен байланыс­тырып отыр.

Қазіргі уақытта Қазақстанда ең жоғары өсім биатлонда (+64,1%), кёрлингте (+65,1%) және допты хоккейде (+37,5%) тіркелген. Сондай-ақ мәнерлеп сырғанау (+25,4%), фристайл (+30%) және шорт-трек (+11%) те оң динамика көрсеткен. Бұл – белгілі бір бағыт­тарда жүйелі жұмыс бар деген сөз. Ал ең аз қатысушы тіркелген спорт түрі – ски-альпинизм. Ел бойын­ша бар-жоғы 6 спортшы және бір ғана жаттықтырушы жұмыс іс­тейтін жалғыз секция бар. Иә, жаңа бағыттың дамуы үшін мұндай көрсеткіш жеткіліксіз көрінеді.

Түйткілді мәселе көп

Қысқы спортты бұқаралық дең­гейде дамыту ісінде қорда­ланған мәселе аз емес. Соңғы жылдары отандық бұқара­лық ақпарат құралдары талай мәрте спорт ны­сан­дарының нақты жағдайын көтерді: бір жерде мұз айдынының салқындату жүйесі істен шыққан, енді бір жерде шаң­ғы базаларының мате­риал­дық-техникалық жабдық­талуы ескірген. Ауыл-аймақтарда спортшылар жарысқа лайық дайындық өткізу үшін ондаған шақырым жол жүруге мәжбүр. Кей нысандарда киім ауыстыра­тын бөлме, медициналық пункт сынды қарапайым талаптардың өзі сақталмайды. Мұндай жағдай­да тұрақты нәтиже күтудің өзі қиын.

Жақында өткен Үкімет отырысында Туризм және спорт министрі Ербол Мырзабосынов отандық туризм саласындағы негізгі түйткілдерді атап өткен болатын. Министрдің айтуынша, салада негізгі көр­сеткіштер бойынша өсім бай­қалғанымен, шешімін таппаған жүйелі мәселелер әлі де бар.

– Ең алдымен, бұл – курорт­тық а­ймақтар инфрақұры­лымы­ның жай-күйі. Мем­лекет басшы­сының туристік бағыттарды тиісті деңгейге келтіру жөніндегі тапсырмасын орындау аясында Үкімет аппараты мен Президент әкімшілігінің инспекторларымен бірлесіп, бірқатар курорттық ай­мақтарға мониторинг жүргізіліп жатыр. Атап айтқанда, Бурабай, Баян­ауыл, Катон-Қарағай, Балқаш, Қапшағай, Алакөл (Абай және Жетісу облыстары), сондай-ақ Кас­пий теңізі жағалауы (Маңғыс­тау облысы) қамтылды, – дейді Ербол Мырзабосынов.

Министр атап өткендей, бірқатар өңірде сумен қамту және орталық кәріз жүйе­сіне қатысты мәселелер шешілмей отыр. Бұл проблема әсіресе Ақмола, Қара­ғанды, Павлодар облыстарында, сондай-ақ Абай мен Жетісу об­лыс­тарындағы демалыс аймақ­тарында өзекті. Су ресурстарын, оның ішінде ұңғымаларды пай­далану мәселесі де ерекше бақы­лауды талап етеді. Әсіресе, Алакөлдің шығыс жаға­лауында бұл түйткіл өткір сезілуде.

– Сонымен қатар жағалауды бекіту жұмыстары да күн тәрті­бінде тұр. Министрдің айтуынша, Алакөл көлінің екі жағалауында да жағалауды нығайту шараларын жедел қолға алу қажет. Мәселен, Абай облысындағы кейбір демалыс базалары суға тым жақын орналасқан. Бұл – қауіпсіздік тұрғысынан да, инвестициялық тұрақтылық тұрғысынан да алаңдатарлық жағдай. Сондықтан бұл мәселені созбалаңға салуға болмайды, – дейді ол.

Бұдан бөлек, Жетісу облысын­дағы Алакөл жағажай аймағында және Каспий теңізі жағалауында түбін тереңдету жұмыстарын жүргізу қажеттігі айтылды. Бұл, бір жағынан, туристердің қауіп­сіздігін қамтамасыз етсе, екінші жағынан, жағажай инфра­құрылымы­ның сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Инфрақұрылым ақсап тұр 

Жалпы алғанда, қысқы спорт секцияларының саны 2022 жылмен салыстырғанда 9%-ға өсіп, 4,8 мыңға жуықтаған. Алайда секция санының көбеюі инфрақұрылым сапасының артуына ықпалын бермей отыр. Мәселен, шаңғы базаларының саны үш жылда 46%-ға қысқарып, 189-дан 102-ге түскен. Өткізу қабілеті де 9,5 мыңнан 6,4 мың адамға дейін азайған. Яғни, 87 база жабылған. Оның үстіне, жұмыс істеп тұрған нысандардың 24%-ы – жекеменшік. Бұл бұқаралық спорттың қолжетім­ділігіне күмән тудырады.

Хоккей корттарының саны да 19,8%-ға қысқарған (1,4 мыңнан 1,1 мыңға дейін). 278 алаң жа­былған, оның 33-і – жекемен­шік. Көбіне мұз айдындарын ұстау қымбат шығады. Сондықтан да көп нысандар жабылуда. 

Ал конькимен жүгіру стадион­дары (7) мен шаңғы трамплиндері (3) саны өзгермеген. Бір қарағанда тұрақтылықты ұстап отырғандай көрінеді. Бірақ та жаңа нысан­дардың салынбағанына біршама жыл болып қалды. Мысалы, Щучинскідегі шаңғы-биатлон кешені 11 жыл бойы салынып, 61 млрд теңге жұмсалған. 

Сонымен қатар қомақты қара­жат­тың бір бөлігі шет­елдік ойыншыларды тартуға жұмсалатыны жасырын емес. Жарыс аяқталған соң олардың едәуір бөлігі өз елдеріне оралады. Бұл ұзақ­мерзімді кадрлық саясат­тың әлсіздігін көрсетіп отыр. 

Ал дамыған мемлекеттер керісінше, басымдықты бұқара­лық спортқа береді. Өйткені чемпиондар дәл сол кең ауқымды база мен қолжетімді инфрақұры­лымның ішінен шығады. Мәселен, Нидерланды халқының саны Қазақстаннан аз болса да, бұқара­лық спортқа жұмсалатын шығын кәсіби спортқа қарағанда екі есе көп. Соның нәтижесінде голланд спортшылары халықаралық арена­ларда тұрақты әрі жоғары нәтиже көрсетіп келеді.

Қорытындылай келе, Олим­пиада – төрт жылдық еңбектің есебі. Бірақ бір жарыспен ел спортының ахуалын өлшеу дұрыс емес. Кей спорт түрлері қарқын алып жатқанымен, дәстүрлі өзімізге тән қысқы спорт түрлері әлсіреуде. Егер біз шынымен қысқы спортты дамытамыз десек, басты назарды бұқаралық базаға аударуымыз керек. Дәл қазір Милан мен Кортинада болып жатқан доданың қорытындысы да қысқы спорттың болашағына да жақсы өзгеріс әкеледі деген се­німдеміз.

Әсет ҚАЛИ