Туыстарға қарыз беріп, ренжісіп қалмаудың жолы: қазақстандықтарға қаржы бойынша кеңестер

Tengrinews.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

"Жалақыға дейін қарыз бере тұршы", "алғашқы жарнаға ақша керек", "төтенше жағдай болып қалды, тез арада көмектесші" – мұндай өтініштерді әрбір қазақстандық өмірінде кемінде бір рет естіген болар.

Бірақ қарыз алғандар оны әрдайым қайтара бермейді: кейде берешектің қайтуын жылдап күтуге тура келеді, ал кейде оны мүлдем ұмытып, ақшаңды "сыйға тартуға" мәжбүр боласың.

Достық пен қаржының, әсіресе қазақстандықтар үшін аса маңызды туыстық қатынастар мен ақшаның аражігі қай жерде? Қарыз бермеу керек екенін қалай түсінуге болады және көмектесуге шешім қабылдасаңыз, өзіңізді құқықтық тұрғыдан қалай қорғай аласыз? "Қарыз тұзағына" түсіп қалмау үшін ақшаны қалай алған жөн? Бұл туралы Tengrinews.kz психология және құқық саласындағы сарапшылармен сөйлесті.

Қазақстандықтар, олардың туыстары мен қарыздары: ақша жақын қарым-қатынасты "мина алаңына" айналдыра ма?

Мәселе мынада, ақша әлдеқашан жай ғана қағаз болудан қалған. Жақын қарым-қатынаста ол қуатты психологиялық ресурс ретінде қызмет етеді.

Достық немесе туыстық қатынасқа қаржы мәселесі араласқан бойда, араласу форматы бірден өзгереді: эмоционалды байланыс екінші планға ысырылып, адамдар бейсаналы түрде "несие беруші" мен "борышкер" рөліне енеді, деп түсіндіреді психолог Айдос Ибрагим.

"Дәл осы екі норманың тоғысқан жерінде фрустрация (көңіл қалу) пайда болады: бір жағынан, несие берушіден әлеуметтік нормалар шеңберіндегі мінез-құлық күтіледі, мысалы: "Сен менің досымсың ғой, тағы бір күн, екі күн, бір ай күте тұршы". Ал несие берушінің өзі нарықтық қатынастар аясында әрекет етуі мүмкін, мысалы: "Біз келіскен мерзім өтіп кетті, бұл қаржы қазір өзіме қажет". Осындай алшақтық қарым-қатынасқа сызат түсіретінін көруге болады".

Айдос Ибрагим

психолог

Бұл жағдайдың тағы бір қыры – кінә сезімінің агрессияға ұласуы.

Қарыз сұрау немесе ақшаны уақытында қайтара алмайтыныңды мойындау – адамның өзін-өзі бағалауына жасалған үлкен соққы. Психика мұндай жағдайды жеке сәтсіздік және дәрменсіздіктің белгісі ретінде қабылдайды.

Осы ауыр сезімнен қорғану үшін ми қорғаныс реакциясын – тітіркену мен ашуды іске қосады. Қарыз алушы өзіне көмектескен адамға деген ризашылық сезімін жоғалта бастайды. Нәтижесінде қарызды қайтарудағы жай ғана кешігу ашық жанжалға ұласады: борышкер өзін кінәлі сезінбеу үшін мынадай сылтауларды алға тартып, шабуылға көшеді:

"Оның ақшасы онсыз да басынан асады, бұл елу мың ол үшін ештеңе емес" немесе "Мен кезінде оған үнемі көмектесетінмін, кейде тіпті қайтарымсыз беретінмін, ол да күте тұрса немесе кешіре салса болады ғой", – деп мысал келтіреді психолог.

Спикер туралы: Айдос Ибрагим – психолог, PhD докторы дәрежесіне үміткер, тәуелділіктің алдын алу және емдеуді дамыту бойынша "Мәңгілік" қорының жетекшісі.

Ал несие беруші, психологтың айтуынша, "екіжақты қыспақ" тұзағына түседі:

Қарызды еске салсаң – жақындарыңның алдында "сараң" және "жаман" болып көріну қаупі бар. Үндемесең – өз мүддеңді аяққа таптап, ақшаңнан айырыласың және іштегі бұғып қалған ашумен қала бересің.

Егер нарықта шарттар келісімшартпен бекітілсе, жақындар арасында бәрі айтылмаған үміттерге негізделеді.

Несие беруші ақша алғашқы жалақымен-ақ қайтады деп үміттенеді. Борышкер болса, жақын адамым жағдайымды түсінеді, асықтырмайды деп ойлайды. Бұл туралы ешкім дауыстап айтпайды, ал олар орындалмай қалған сәтте өзара өкпе-реніш пен кінәлау басталады.

"Бір қызығы, жақын адамдар арасындағы қаржылық қарым-қатынастар өзара іс-қимылдағы олқылықтарды ашып, сенімнің шынайы деңгейін, жеке шекаралардың қалыптасуын, эмоциялық кемелдікті, сондай-ақ тікелей, шынайы және ашық диалог жүргізе білу қабілетін көрсете алады. Екінші жағынан, онсыз да жұмыс істеп тұрған нәрсені бұзудың бізге қажеті бар ма?" - деп түсіндіреді Ибрагим.

Red-flag: кімге қарыз беруге болмайтынын қалай түсінуге болады?

Адамның туыс немесе дос болғанына қарамастан, оған қарыз берудің жаман ой екенін алдын ала білуге бола ма?

Бұл жерде, әрине, өзіңді қалай қорғау керек екені туралы "нұсқаулық" алғың келеді. Мұндай ұсыныстар бар, бірақ оларды орындау оңай емес, деп ескертеді психолог:

"Жақындарыңыздың мінез-құлқына мән беріңіз. Егер адам өз қаржылық қиындықтарына жағдайды, жұмысын, бастықтарын, жалпы мемлекетті, туыстарын немесе мәселеге тікелей қатысы жоқ форс-мажорларды кінәлай берсе, демек, онда қарапайым себеп-салдарлық байланысты түсіну қасиеті жоқ. Сырқы факторларға иек артатын адамдар қарызды қайтармағаны үшін кінәні бейсаналы түрде сізге аудара салады, мысалы: "Әлемде бәрі қаншалықты тұрақсыз болып кеткенін, жағдайдың қиындағанын өзің де көріп отырсың ғой..."

Сондай-ақ эмоционалдық кемелсіздік пен импульсивтілік те қауіпті белгі болуы мүмкін. Егер адам үнемі жаңа гаджеттер сатып алып, мейрамханалардан шықпаса және ойланбастан сауда жасаса, бірақ сонымен қатар "жалақыға дейін" қарыз сұраса – ол жай ғана өз қалауларын тізгіндей алмайды деген сөз.

Оған қарыз беру – оның бұл балаң мінезін қаржыландырумен тең, деп есептейді сарапшы.

Сонымен қатар, Айдос Ибрагимнің айтуынша, жасанды шұғыл сипаттағы өтініштер де қауіпті: "Егер бүгін ақша таппасам, оңбай сорлаймын!"

Мұндай қысым сыни ойлауды бұғаттап, сізді парасаттылыққа емес, "құтқарушы" импульсіне сүйеніп әрекет етуге мәжбүрлейді.

Нақты мерзімдердің орнына "қолыма тие салысымен", "жақында ескі қарызымды қайтарады" немесе "жақын арада жобаны жабамын" деген сияқты тіркестерді естісеңіз, қарыз беру-бермеу туралы үш толғанып, бір шешкен жөн. Нақты күндер, цифрлар және түсінікті табыс көздері болмаса, адамда ақшаны қайтарудың нақты жоспары жоқ.

Қарыз беруге бел будыңыз: борышкердің "ұятын" қалай тексеруге болады?

Психолог ақша бермес бұрын адамның шынайы ниетін түсінуге көмектесетін үш қарапайым сүзгіні ұсынады. Бұл жерде сұрақ қою ұят емес екенін түсіну маңызды. Сіз өзіңіз еңбекпен тапқан ақшаңызды беріп жатырсыз, сондықтан оны "сыйға тартқыңыз" келмеуі – қалыпты жағдай.

Қайтару мерзімі мен табыс көзі туралы тікелей сұрақ қойыңыз: "Дәл қай қаражаттан және қай күні ақшаны қайтарасың?" Қарызды неге қайтару керек екені туралы себеп ойлап табудың қажеті жоқ – ақталмаңыз.

Қалыпты жағдай: нақты жауап – шартты түрде: "10-ы күні жалақы аламын да, бірден қайтарамын". Бұл түсінікті жоспардың бар екенін білдіреді.

Қауіпті белгі: ашулану, жауаптан қашу немесе манипуляция жасау: "Сен маған сенбейсің бе?" Бұл бірден бас тартуға себеп болады.

Ақшалай емес балама ұсыныңыз. Мысалы, қосымша жұмыс, іспен көмектесу немесе жағдайдан шығу бойынша кеңес беріңіз.

Қалыпты жағдай: мәселеге бейжай қарамағаныңыз үшін алғыс айту және нұсқаларды қарастыруға дайын болу.

Қауіпті белгі: ақшадан басқа кез келген көмектен үзілді-кесілді бас тарту. Адам жай ғана "оңай ресурс" іздеп жүр және өзі күш салғысы келмейді.

Бәрін қағазға түсіруді ұсыныңыз. Қайтарудың нақты кестесі көрсетілген қолхат жазуды талап етіңіз.

Қалыпты жағдай: сабырмен келісу. Жауапты борышкердің өзі ашықтыққа мүдделі болады.

Қауіпті белгі: көрсетпелі түрде ренжу және "намысының тапталуы".

Соманың маңызы бар: қарызға "сыйлай" алатын соманы ғана беру керек пе?

"Ең басты ереже – қарызға сыйға тартуға дайын соманы ғана беру" деген рас па?

Психолог Айдос Ибрагимнің айтуынша, бұл қағида шынымен де жұмыс істейді, бірақ тек психологиялық қорғаныс ретінде ғана:

Күйзелісті азайтады – сіз бұл соманы бірден бюджеттен сызып тастайсыз және қайтару мерзімін іштей сескеніп күтпейсіз. Пайдаланылып кеткендей сезімнен құтқарады – егер ақша қайтарылмаса, психика мұны алдау емес, алдын ала "сыйлық" немесе қайырымдылық ретінде қабылдайды. Эмоциялық тепе-теңдікті сақтайды – сіз сұраған соманы емес, өзіңізге ыңғайлы соманы бересіз.

Бірақ мәселенің екінші жағы да бар. Қарыз алушы масылдыққа бой алдырады. Нақты шарттар, мерзімдер мен қысым болмаған кезде, ол босаңсып, сіздің ақшаңызды қайтаруды өз басымдықтарының ең соңына қояды, деп түсіндіреді Ибрагим.

Бұған қоса, бұл жанжалдан қашудың бір жолы. Көбінесе біз үлкен соманы сұрағанда нық түрде "жоқ" деп айтудан қорыққандықтан, азырақ сома бере саламыз. Нәтижесінде өз шекарамызды қорғай алмадық, әрі адамның мәселесін де шешіп бермедік.

Оның үстіне, осы арқылы басқа біреудің эгосына байқаусызда нұқсан келтіруіңіз мүмкін. Мұндай "кедейге берген садақадай" көмек қарыз алушыда ұят сезімін және соның салдарынан сізге деген жасырын агрессияны тудыруы мүмкін.

"Осылайша, "сыйға тартуға дайын соманы беру" ережесі – қызықты қорғаныс механизмі, бірақ мен оны қаржыны басқару жүйесі деп айтпас едім. Ол жан тыныштығын сақтайды, бірақ маған мына сұраққа жауап беріңізші: "Жалпы, қарыз берудің не қажеті бар?" – дейді спикер.

Жақын адам қарыз сұрағанда "жоқ" деп айту неге соншалықты қиын?

Мәселенің бәрі біздің бас тартуды қалай қабылдайтынымызда.

Негізінде, "жоқ" – бұл өтінішке берілген бейтарап жауап. Сіз тіпті ешқандай дәлелді себепсіз-ақ – жай ғана қарыз бергіңіз келмегендіктен бас тартуға толық құқылысыз.

Бірақ жақын қарым-қатынаста бас тарту жай ғана жауап ретінде сирек қабылданады. Психика оны эмоциялық қауіп ретінде сезінеді: біз адаммен байланысты үзіп алудан және өзіміз туралы "жақсы, мейірімді, жанашыр" деген түсінікті бүлдіріп алудан қорқамыз.

Бас тартудан қашқан сайын, дейді психолог, біз үш негізгі сезімнен қашамыз:

кінәлі сезіну – "Көмектесе алар едім, бірақ адамды қиындықта қалдырдым"; сараң болып көрінуден қорқу – "Мен туралы жаман ойлап қалады"; шеттетілуден қорқу – "Менімен араласуды қояды немесе ренжіп қалады".

"Сондай-ақ эмоционалдық бірігу, яғни тәуелділік, Карпман үшбұрышы бойынша құтқарушы рөліне ену күйі де болады. Осының бәрі жиынтық түрде немесе жекелей алғанда, несие берушінің психикасы үшін өтініш сәтіндегі жақын адамының эмоционалдық қауіпсіздігі мен мақұлдауы өзінің қаржылық қауіпсіздігі мен дербестігінен жоғары бағаланатын жағдайды тудырады".

Қарыз беруден қалай бас тартуға болады және қарым-қатынасты қалай бүлдірмеу керек?

Психологтың бұл жердегі басты кеңесі: эмоция мен қаржыны араластырмау. Бас тарту нық, кінә сезімінсіз және ақталусыз айтылуы тиіс, бірақ сонымен қатар адамға деген құрмет сақталуы тиіс.

Айдос Ибрагимнің пікірінше, ақшаны да, қарым-қатынасты да сақтап қалуға көмектесетін бес қадам:

1-қадам. Үзіліс жасаңыз. Бірден келіспеңіз және бірден бас тартпаңыз, әсіресе сізге шұғыл түрде ақша бер деп қысым жасап жатса. Үзіліс сабаңызға түсіп, жағдайды эмоциясыз бағалауға көмектеседі. Жауап нұсқасы:

"Сені түсіндім. Дәл қазір жауап бере алмаймын - жеке бюджетімді тексеріп, алдағы шығындарымды есептеуім керек. Бір-екі сағаттан кейін жауабын айтамын".

2-қадам. Эмпатия танытыңыз. Адамға оның сөзін естіп тұрғаныңызды және қиындықтарын жоққа шығармайтыныңызды көрсетіңіз. Бұл эмоционалдық шиеленісті бірден бәсеңдетеді. Мысалы:

"Қазір жағдайыңның оңай емес екенін түсінемін және солай болғанына іштей қынжыламын".

3-қадам. Тікелей және анық бас тартыңыз. "Тырсып көрейін", "қарап көрейін" немесе "мүмкін" деген сөздер болмасын. Көмескі тұжырымдар жалған үміт сыйлайды және адамды қайтадан сұрауға мәжбүрлейді, ал сіздің ыңғайсыз әңгімені қайта бастан кешуіңізге тура келеді.

"Саған бұл соманы бере алмаймын" немесе "Қарызға ақша беруге дайын емеспін".

4-қадам. Ұзақ ақталмай, себебін атаңыз. Ұсақ-түйекке бой алдырмаңыз, оның үстіне "мүлдем ақша жоқ" деп өтірік айтпаңыз. Неғұрлым көп деталь айтсаңыз, дауласу мен манипуляцияға соғұрлым көп ілік қалдырасыз.

"Менің қағидам бар: жеке қарым-қатынас пен қаржыны араластырмаймын" немесе "Барлық қаражатым бөлініп қойған, одан тыс шыға алмаймын".

5-қадам. Қаржылық емес көмек ұсыныңыз және тақырыпты жабыңыз. Егер адамға қолдау көрсеткіңіз келсе, іспен, кеңеспен көмектесіңіз - бірақ ақшасыз.

"Ақшалай көмектесе алмаймын, бірақ заттарыңды тасуға / түйіндеме құрастыруға / сенімді маманның нөмірін беруге көмектесе аламын".

Бас тартқаннан кейін адам манипуляция жасай бастаса, қалай әрекет ету керек?

Мынадай тіркестер: "Біз доспыз деп ойлап едім", "Жақындарыңнан аяп тұрсың ба?" немесе аяушылық сезімін оятуға тырысу - бұл назарды басқа арнаға бұрудың классикалық әдісі, әңгімені сіздің жеке шекараларыңыз аясынан адамгершілік қасиеттеріңізді бағалау аясына ауыстыру әрекеті: "Сен дұрыс істемедің, сен жаман дос/туысқансың".

Айдос Ибрагим мұндай жағдайда ақталмауға және қорғанбауға кеңес береді. Сіз неге ақшаңыз жоқ екенін немесе ол ақшаның өзіңізге не үшін керек екенін егжей-тегжейлі түсіндіре бастаған бойда, манипулятор әлсіздікті сезеді де, әрбір уәжіңізге қарсы шыға бастайды:

"Сатып алатын затыңды кейінге шегере салшы, саған асығыс емес қой!" "Мен үшін кредит алшы, мен өзім төлеп тұрамын!"

Бұл эмоционалдық дуэльге араласпаңыз және "жақсы" екеніңізді дәлелдеуге тырыспаңыз, дейді спикер.

"Сынық күйтабақ" әдісін қолданыңыз - жаңа детальдар қоспай, бірқалыпты дауыспен өз ұстанымыңызды қайталай беріңіз. Егер қарыз алушы сізге қысымды күшейтсе, болып жатқан жағдайдың мән-жайын ашып көрсетіп, жағдайды түсініп тұрғаныңызды және жауабыңыздың психологиялық тұрғыдан негізделгенін көрсетіңіз. Мысалы: "Менің бас тартуым сенің ашуыңды келтіріп, көңіліңді түсіріп жатқанын түсінемін және көріп тұрмын, бірақ біздің достығымыз бен маған деген көзқарасың тек саған ақша беру-бермеуіме ғана байланысты болса, бұл мені мұңайтады. Әзірге тоқтайық, эмоция басылғаннан кейін бұл әңгімеге қайта оралайық". Егер жағдайды түсіндіргеннен кейін де қарыз алушы қысым жасауды жалғастырса, әңгімені доғарыңыз, себебі манипуляция тоқтамайды және қарым-қатынасты одан сайын ушықтыра түседі".

Айдос Ибрагим

психолог

Бас тарту үшін "дәлелді себеп" ойлап табудың қажеті жоқ - бұл тығырыққа тірейтін жол, дейді сарапшы.

Егер сіз бәрібір қарыз беруді ұйғарсаңыз, өзіңізді заңды түрде алдын ала қорғағаныңыз абзал.

Қандай құжаттарды ресімдеу керек, қолхатта нені міндетті түрде көрсету қажет және кейін мәселе туындамас үшін қайтару шарттарын қалай бекіту керек екенін адвокаттан білдік.

Қарызға ақшаны заңды түрде қалай дұрыс беруге болады?

Туысқандарға немесе достарға "сөзге сеніп" қарыз беру - ақшасыз да, жақындарсыз да қалу қаупін тудырады. Стереотиптерге қарамастан, қарызды жазбаша ресімдеу сенімді бұзбайды, керісінше ойынның нақты ережелерін бекітеді, дейді адвокат Абзал Қасымжанов:

"Көбінесе адамдар қарызды жазбаша ресімдеу жақын адамның көңіліне тиіп, қарым-қатынасты бүлдіруі мүмкін деп қателеседі. Іс жүзінде бәрі керісінше болады: дәл осы құжат қарым-қатынасты сақтауға көмектеседі, өйткені ол тараптардың құқықтары мен міндеттерін алдын ала айқындап береді".

Қолхат па әлде келісімшарт па: қайсын таңдаған дұрыс?

Егер сіз аз мөлшерде ақша берсеңіз, сауатты жазылған қолхат та жеткілікті. Ірі сома болған жағдайда, мерзімі, шарттары, кешіктіргені үшін жауапкершілігі мен қайтару тәртібі егжей-тегжейлі жазылған қарыз шартын жасасқан абзал. Шартқа қосымша ретінде қолма-қол ақшаның берілгенін растайтын қолхат ресімделеді.

"Ең көп тараған қателіктер: ақшаны құжатсыз беру; қайтару мерзімін белгілемеу; қолма-қол ақшаны растаусыз өткізу; хат алмасуларды өшіріп тастау; ерікті түрде қайтаруын тым ұзақ күту; туыстармен заң мәселелерін талқылауды ыңғайсыз көру", - деп тізбелейді адвокат.

Қолхаттың заңдық күші болуы үшін онда ақшаның сыйлық немесе қызмет ақысы емес, дәл қарыз ретінде берілгені анық көрсетілуі маңызды екенін ескеру қажет.

Қолхатта болуы тиіс міндетті деректер мынадай:

екі тараптың аты-жөні мен ЖСН-і; құжаттың жасалған күні мен жері; қарыз сомасы (цифрмен және жазумен); қарыз алушының ақшаны қолма-қол алғанын растауы; қарызды қайтару туралы нақты міндеттеме және соңғы мерзімі; екі тараптың жеке қолдары.

"Ақша аударудың ең қауіпсіз жолы - қолхатпен бекітілген банктік аударым. Аударымның өзі тек қаражаттың қозғалысын көрсетеді, бірақ оның қарыз екенін дәлелдей алмайды - сотта борышкер бұл ақшаны ескі қарызымды қайтарды немесе жай ғана сыйлық жасады деп айтуы мүмкін. Маңызды: қосымша арқылы ақша жібергенде, төлем мақсатына әрдайым: "(Күні) берілген шарт/қолхат бойынша қарыз" деп жазыңыз".

Абзал Қасымжанов

адвокат

Спикер туралы: Абзал Қасымжанов - Алматы қалалық адвокаттар алқасының мүшесі, заң саласында 15 жылға жуық тәжірибесі бар. 2009 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін "құқықтану" мамандығы бойынша бітіріп, 2011 жылы Ұлыбританиядағы Глазго университетінде халықаралық құқық магистрі (LLM) дәрежесін алған. Азаматтық, әкімшілік және қылмыстық істерге маманданған, соттар мен мемлекеттік органдарда жеке және заңды тұлғалардың мүдделерін қорғайды, сондай-ақ компанияларға заңдық тексеру жүргізу және мұнай-газ, өндіруші және қаржы секторларына қатысты банктік даулар бойынша ірі жобаларға қатысқан.

Егер қарызды беріп, ақша қайтарылмаса не істеу керек?

Ақшаны сот арқылы қайтару мүмкіндігі бар, бірақ бұл жағдайда өз уәжіңді дәлелдеу әлдеқайда қиын болады, дейді Қасымжанов өз тәжірибесімен бөлісіп.

Сізге кез келген жанама дәлелдер қажет болады:

картадан картаға аударым; WhatsApp, Telegram немесе SMS-тегі хаттар; дауыстық хабарламалар мен аудиожазбалар; борышкердің қарызды кез келген мойындауы (мысалы, хабарламадағы "келесі аптада қайтарамын" деген сөз - сот үшін ілік).

Егер қарызды қайтару мерзімі өтіп кетсе, ал борышкер үнемі "ертеңмен" алдап, тағы күте тұруды өтінсе, оған ақшаны 7–10 күн ішінде қайтаруды талап ететін ресми жазбаша шағым жіберіңіз.

Егер жауап болмаса немесе борышкер жоғалып кетсе, уақыт созбаңыз - бірден заңгермен бірге талап арыз дайындауға кірісіңіз. Сотқа дейінгі шағымда мыналарды көрсету қажет:

қарыздың нақты сомасы және құжаттарға/хаттарға сілтеме; ерікті түрде қайтару үшін келісілген мерзім; келесі инстанция сот болатыны туралы ескерту - маманның айтуынша, көбіне дәл осы ескерту борышкерлерді ақша табуға мәжбүрлейді.

Анықтама: қарыздар бойынша талап қою мерзімі үш жылды құрайды. Уақыт есебі борышкер шарт бойынша ақшаны қайтаруы тиіс болған күннен немесе сіз ресми түрде қайтаруды талап еткен сәттен басталады. Созудың қажеті жоқ: уақыт өткен сайын қаражатты өндіріп алу қиындай түседі.

Мұндай жағдайда "моральдық зиянды" өндіруге бола ма? Адвокаттың айтуынша, бұл іс жүзінде мүмкін емес. Қазақстан соттары қаржылық даулар бойынша моральдық зиянды өтемейді.

Туыстарға қарызды қалай дұрыс беру керек: басты жайттар

Тіпті ақша сұрап келген ең жақын адамыңыз болса да және сөз қомақты сома туралы болса, тек жақсы қарым-қатынасқа сеніп қалуға болмайды, деп кеңес береді Абзал Қасымжанов. Реніш пен түсініспеушілікті болдырмау үшін ақшаны бермес бұрын мыналарды алдын ала келісіп, бекітіп алған жөн:

нақты сомасы мен беру тәсілі; қайтарудың нақты мерзімі мен тәртібі; форс-мажорлық жағдайлар туындаса, мерзімді ұзарту шарттары мен мүмкіндігі; кешіктіргені үшін жауапкершілік.

"Ойын ережелері" алдын ала түсінікті болғанда, болашақ жанжалдың ықтималдығы барынша азаяды.

Борышкер қайтыс болса не істеу керек?

Қарыз оның туыстарына өте ме?

Иә, қарыздар мұра құрамына кіреді. Бірақ бұл жерде маңызды нюанс бар: мұрагерлер қайтыс болған адамның қарыздары үшін тек өздеріне тиген мүліктің құны шегінде ғана жауап береді.

Мысалы: егер туысыңыз екі миллион теңге мұра қалдырып, ал оның қарызы бес миллион теңге болса, мұрагерлерден тек екі миллион теңгені ғана өндіріп алуға болады.

Заң қалған соманы талап етуге жол бермейді. Мұндай жағдайда несие беруші үшін уақыт өткізіп алмай, мұра массасына өз талаптарын дер кезінде мәлімдеу маңызды.

"Жазбаша шарт немесе қолхат - бұл сенімсіздік таныту емес, екі тараптың да мүддесін қорғаудың өркениетті жолы. Ақшаны бермес бұрын қайтару мерзімін, есеп айырысу тәртібін және төлем мерзімін өткізіп алудың ықтимал салдарын талқылаудан ұялмау керек. Тәжірибе бойынша, сот дауларының көпшілігі бейтаныс адамдар арасында емес, дәл осы туыстар, достар және бұрынғы серіктестер арасында туындайды. Сондықтан сауатты ресімделген бірнеше беттік құжаттар көбіне ақшаны ғана емес, адамдар арасындағы қарым-қатынасты да сақтап қалуға көмектеседі".

Егер сіз жақындарыңыздан қарыз алсаңыз, не істеу керек?

Достардан немесе туыстардан қарыз алу - бұл әрдайым психологиялық тәуекел. Бірақ ірі сатып алуды немесе мәселені шешуді кейінге қалдыру мүмкін болмаса, сіз өз қарызыңызды екі тарап үшін де қауіпсіз ете аласыз.

Адвокат Абзал Қасымжанов егер қарыз алушы ретінде сіз болсаңыз, қарызды қалай сауатты алу керек екенін түсіндіреді.

Қолхатты немесе шартты бірінші болып ұсыныңыз.

Егер сіз бәрін қағаз бетіне түсіруді өзіңіз ұсынсаңыз, бұл бірден сіздің жауапкершілігіңіз бен іске байсалды қарайтыныңызды көрсетеді. Бұл сізге не үшін керек? Жазбаша құжат тек несие берушіні ғана емес, сізді де қорғайды. Ол бір жылдан кейін жақын адамыңыз кенеттен қосымша шарттарды "есіне түсірген" немесе сома жоғары болған деп мәлімдей бастаған жағдайлардан сақтандырады.

Қанша сомада қарыз алуға болады?

Қазақстанда жеке тұлғалар арасындағы қарыз сомасына қатысты заңдық шектеулер жоқ. Мұндағы басты ереже - тек кепілдендірілген табысыңыздан нақты қайтара алатын соманы ғана алу, дейді адвокат Қасымжанов.

Болашақ сыйақыларға, мүлікті сату жоспарына немесе үшінші тұлғалардың уәделеріне сенбеңіз. Өз бюджетіңізді шынайы бағалаңыз және әрдайым форс-мажорлық жағдайлар үшін уақыт қорын ескеріңіз.

Алдын ала нені міндетті түрде келісіп алу керек?

Ақшаны қолыңызға алғанға дейін құжатта мыналарды бекітіп алыңыз:

қарыздың нақты сомасы және беру тәсілі; толық соманы қайтарудың нақты күні (немесе бөліп төлесеңіз, төлем кестесі); қарыздың пайызсыз екені (егер солай болса, мұны тікелей көрсеткен жөн); қайтару тәсілі (қолма-қол ақша немесе картаға аудару).

Қарызды қайтарған кезде, мұны да қолхатпен бекіту маңызды.

Қарызды уақытында қайтарып үлгермесеңіз не істеу керек?

Ең үлкен қателік - тығылу, қоңырауларға жауап бермеу немесе ақша болмайтынын біле тұра "дүйсенбіде беремін" деген сияқты орындалмайтын уәделер беру. Адвокаттың айтуынша, бұл жағдайда жақын адамыңызға қиындықтар туралы алдын ала хабарлап, төлемнің жаңа нақты кестесін ұсыну қажет.

"Мерзімді ұзартуды міндетті түрде жазбаша түрде (қосымша келісім, жаңа қолхат немесе ең болмағанда мессенджердегі түсінікті хат алмасумен) бекітіңіз. Онсыз несие беруші сізді төлем мерзімін өткізіп алды деп есептеуге толық құқылы", - дейді Абзал Қасымжанов.

Несие беруші ақшаны мерзімінен бұрын қайтаруды талап етсе немесе артық сұраса не істеу керек?

Бәрі де құжатыңызда не жазылғанына байланысты:

Егер қолхатта немесе шартта қайтару күні нақты көрсетілген болса, несие берушінің жоспары өзгергені үшін ғана бүкіл соманы мерзімінен бұрын талап етуге құқығы жоқ (егер шарттың өзінде өзгеше көзделмесе). Егер несие беруші бергенінен артық қайтаруды сұраса, құжаттар шешуші рөл атқарады. Бастапқы шартты, қолхаттарды және банктік аударымдардың чектерін сақтаңыз.

Маңызды: Егер дау сомаға қатысты туындаса, ешқандай жағдайда эмоционалдық қысыммен жаңа құжаттарға, қолхаттарға немесе "нақтылауларға" қол қоймаңыз.

"Қарыз алушы қол қойған кез келген құжат кейіннен сотта қарызды мойындаудың дәлелі ретінде пайдаланылуы мүмкін. Сот тәжірибесі бойынша, даулардың көбі адамдардың бір-бірін алдағысы келгенінен емес, ауызша уағдаластықтарды түрліше түсінгенінен туындайды. Сондықтан ақшаны да, жақсы қарым-қатынасты да сақтаудың ең жақсы жолы - барлық маңызды шартты алдын ала талқылап, жазбаша бекіту".

Абзал Қасымжанов

адвокат

Эпилог орнына

Жеке бюджетті басқару барысында кредитор рөліне келісу немесе жақындарынан көмек сұрау - әркімнің өз бетінше қабылдайтын шешімі. Бұл ретте барлығына бірдей келетін әмбебап формула жоқ. Кейбіреулер үшін қаржылай өзара көмек - жақындарына деген қолдау мен қамқорлықтың табиғи көрінісі болса, басқалары үшін - қатаң тыйым салынған тақырып. Десе де, екі ұстаным да түбегейлі қате емес.

Ал сарапшылардың кеңестері қарыздың қайтарылмауынан ғана емес, қарым-қатынастың суып кетуінен де туындайтын тәуекелдердің алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл тіпті ауыр тиюі мүмкін, өйткені қазақстандықтар үшін әлеуметтік байланыстардың маңызы қашанда жоғары болған. Сонымен, қарыз туралы әңгіме тек қаржыға ғана емес, сонымен бірге дамытуға болатын психологиялық кемелдікке де қатысты.

Авторы: Елизавета Аксенова

Аударған: Дина Шәріпхан