Заң, әділеттілік және тәртіп: жаңа Конституцияда қандай құндылықтар басшылыққа алынған

Ерлан Қарин Ата Заң мәтінінің 84%-ын қамтитын ауқымды құқықтық өзгерістерге қарамастан, Конституцияның жаңа тұжырымдамалық мазмұны шешуші мәнге ие екенін атап өтті.

"Мұның жарқын көрінісі - жаңа преамбула. Бұл арада мәтінге жеңіл-желпі түзету енгізу жайлы айтылып отырған жоқ. Комиссия талқысына ұсынылған Президенттің жуырда жариялаған тұжырымдамалық тезистері негізінде әзірленген нұсқа, мағынасы мен ішкі рухы жағынан мүлдем жаңа преамбула", - деді мемлекеттік кеңесші.

Оның айтуынша, жаңа нұсқада, біріншіден, адам құқықтары мен бостандықтары алғаш рет мемлекеттің негізгі басымдықтары ретінде жарияланды. Екіншіден, бірлік пен ынтымақ, этносаралық және конфессияаралық келісім – мемлекеттігіміздің негізі ретінде айқындалды.

"Сондай-ақ соңғы жылдары қоғамдық сананың ажырамас бөлігіне айналған әділет, заң және тәртіп, табиғатты аялау сияқты құндылықтар алғаш рет Конституцияда бекітілуде", - дейді Ерлан Қарин.

Оның айтуынша, алғаш рет Конституцияның кіріспесінде мемлекеттігіміздің тарихи жолы мен өркениет бастаулары айқын көрсетілді.

"Қысқаша айтқанда, жаңа преамбула өткенімізді, кім болғанымызды, бүгінгі күннің қағидаттарын және ертеңгі күннің бағдарын белгілеп отыр", − деді Ерлан Қарин.

Оның айтуынша, жаңа мәтінінің орталық идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация айқындалып көрсетілген.

Ерлан Қариннің бағалауы бойынша, бұл - мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс.

Сондай-ақ ол Конституция мәтінінде алғаш рет цифрлық ортада азаматтардың құқықтарын қорғау туралы норма бекітілгенін атап өтті.

"Басқаша айтқанда, бүгінгі күні дербес деректерді қорғау адам құқықтарын қорғаудың жаңа деңгейі ретінде айқындалады. Бұл Конституцияның жаңа мәтіні болашаққа бағытталғанын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, болашақта біздің Ата Заңымыз басқа елдер үшін үлгі және бағдар бола алады деп ойлаймын", – деп атап өтті Ерлан Қарин.

Конституцияның жаңа мәтінінің тағы бір басты ерекшелігі, оның мәліметтері бойынша, адам құқықтарына бағдарлануында болып табылады. Атап айтқанда, адамның құқықтары мен бостандықтары жаңа преамбулада ғана емес, сонымен бірге бүкіл Конституцияның ерекше басымдығы мен мазмұнды өзегі ретінде бекітілген.

"Адамның құқықтары мен бостандықтары туралы бөлім декларациялардың қарапайым жиынтығына емес, жаңа құқықтық тетіктер мен кепілдіктермен қамтамасыз етілген тұтас жүйеге айналуда. Атап айтқанда, Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет адвокатура мен адвокаттық қызметке арналған арнайы баптар бекітілді, бұл адвокаттар қауымдастығының бұрыннан көтеріп келе жатқан мәселесі және негізге ие сұранысына жауап болып табылады", – деді ол.

Жаңа Конституция жобасында, мемлекеттік кеңесші атап өткендей, қазақстандықтардың қоғамдық санасындағы терең өзгерістерді сипаттайтын жаңа қоғамдық құндылықтар да айқын көрсетілген.

"Қоғамның осындай сұраныстарының бірі - дін мен мемлекеттің аражігін нақты ажыратып көрсету. Конституцияның жаңа мәтінінде мемлекеттің зайырлы сипаты біржақты бекітілген", - деді Ерлан Қарин.

Оның айтуынша, тағы бір жаңа норма білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипатын айқындайды. Сонымен қатар, неке – бұл ерлер мен әйелдердің ерікті және тең құқылы одағы деген ереже алғаш рет бекітіліп, жобаға енгізілді.

"Мұндай шешім дәстүрлі құндылықтарды жоғары құқықтық деңгейде қорғауға бағытталған. Екінші жағынан, бұл әйелдердің құқықтық тұрғыда қорғанысын күшейтеді, бұл - соңғы жылдардағы өзекті әлеуметтік сұраныстардың бірі. Бұл ретте дәстүрлі құндылықтарды қорғау адам құқықтарын ешбір жағдайда шектемейді, керісінше, олармен үйлесімді түрде жанасады", – деді мемлекеттік кеңесші.

Қарин атап өткендей, ескірген терминологиялық аппарат мәселесі кешенді түрде шешілуде. Себебі, қолданыстағы Конституция 1995 жылы қабылданып, Қазақстанның қалыптасу кезеңіндегі күрделі жағдайында сол жылдардағы терминологияны, лексиканы және риториканы қамтыған.

Бұған дейін сарапшы Конституциядағы дінге қатысты нормаларға неге түзету енгізу керектігін айтқан болатын.