Заң шығару жүйесіндегі жаңа бетбұрыс

Алғашқы сессия барысында қатысушылар Құрылтайдың конституциялық жаңғыруы, оның заң шығару саласындағы өкілеттіктерін дамыту, заң жоба­ларын әзірлеу тетіктерін жетіл­діру және сараптамалық сүйе­мелдеуді күшейту мәселелерін талқылады.

Сараптамалық жиынды аш­қан Президент жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерт­теулер институтының дирек­торы Жандос Шаймарданов Құрылтайдың құрылуы заң шы­ға­рушы биліктің ашықтық, кәсібилік және кең қоғамдық қатысу қағидаттарына негіз­делген жаңа модельге көшудің көрінісі екенін айтты. Оның сөзінше, Құрылтайдың алғашқы сайлауы конституциялық рефор­маларды практикалық тұрғыда іске асыруда маңызды кезең болмақ. Сонымен қатар бұл мемлекет пен қоғам арасындағы өзара байланыстың жаңа үлгісін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Әділет вице-министрі Даниель Ваисов өз сөзінде Құ­рыл­тайдың конституциялық өзгерістер аясындағы орны мен жаңа өкілеттіктеріне, сондай-ақ оның мемлекеттік билік жүйе­сіндегі рөліне тоқталды. Вице-министрдің мәлімдеуінше, Құрылтай сайлауы жаңартылған заңнамаға сәйкес өтеді. Құрыл­тайдың барлық 145 депутаты бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізіммен сайланады. Мұндай тәртіп саяси партиялардың рөлін күшейтіп, сайлау бәсекесін жеке­леген кандидаттардан гөрі партия бағдарламалары мен идеяла­рының бәсекесіне айналдыруға бағытталған.

Философия, саясаттану және дінтану институтының дирек­торы Айгүл Сәдуақасова сайлау­дың мемлекеттік биліктің қайнар көзі халық екенін іс жүзінде көрсететін негізгі тетік екенін ай­рық­ша атап өтті. 

– Сондықтан азаматтардың дауыс беруге бел­сенді қатысуы жаңа өкілді орг­анның қоғам алдындағы беделі мен заңдылы­ғын нығайтуда маңызды рөл атқарады.

Жаңа Конституция – жаңа өмірге, жаңа технологиялық дәуір­ге жасалған маңызды қадам. Мұн­дай кезеңде білім, ғылым, адами капитал, мәдениет пен ұлттық бірегейлік айрықша мәнге ие. Жаһандану жағдайында «Өзімізді әлемге қалай танытамыз? Елді қалай дамытамыз? Балаларымызды қалай тәрбиелейміз? Отбасылық құндылықтарды қалай сақтай­мыз?» деген сұрақтар қоғам үшін өзекті болып отыр. Сондықтан қабылданған Конституцияны іс жүзінде жүзеге асыруға бағыт­талған нақты қадамдар жасалып жатыр. Соның бірі – Құрылтайды сайлау. Құрылтайдың негізгі мақ­саты – қоғамды біріктіру, түрлі әлеуметтік топ пен мүдделерді тоғыстыру және еліміздің тәуел­сіздігіне негіз болған басты құн­дылықтарды сақтауға ықпал ету, – деді Айгүл Сәдуақасова.

Ал Еуразиялық интеграция институтының директоры Ораз­ғали Селтеев қазақстан­дықтардың сайлауға қатысты көзқарасын анықтаған әлеуметтік зерттеу нәтижелерін жариялады. Нәти­жесінде, сауалнамаға қатысқан­дардың 72,1 пайызы Құрылтай депутаттарының сайлауына қатысуға дайын екенін айтқан. 

– Бұл көрсеткіш азаматтардың Құрылтай сайлауына қызығу­шылығы жоғары екенін аңғартады. Онымен қоса, алдағы сайлауға қатысу деңгейі бұрынғы парла­менттік сайлаумен салыстырғанда жоғары болуы мүмкін. Мұндай белсенділік Құрылтайдың қоғам алдындағы беделі мен заңдылығын нығайтып, азаматтардың елдегі саяси өзгерістерге атсалысуға дайын екенін көрсетеді, – деді Оразғали Селтеев.

Одан өзге Women in Tech Kazakhstan ұйымының жетек­шісі Әсем Болатжан өз баянда­масында Құрылтайдағы ген­дер­лік өкілдік мәселесіне тоқ­талды.

– Заң шығарушы биліктің жаңа моделі мен партиялық жүйедегі өзгерістер кәсіби кадр­лық резервті қалып­тас­тыруға көмектеседі. Сондық­тан саяси партиялар әйелдер­дің кәсіби дамуына қолдау көрсетіп, олардың партиялық қызметке, мәслихаттарға, қо­ғамдық кеңестер мен сарап­тамалық алаңдардың жұмысы­на тең дәрежеде қатысуына жағ­дай жасауы қажет. Заң шығару процесіне әйелдердің кеңінен қатысуы Қазақстан­ның жаңа саяси жүйесінің жетілгендігін көрсететін ма­ңыз­ды көрсеткіштердің бірі болады, – деді Әсем Болатжан.

Жиынның екінші сессия­сында парламенттердің қоға­ммен байланыс орнатудағы халықаралық тәжірибесі сөз болды. Сонымен қатар қоғам­дық қатысудың құқықтық тетіктері, цифрлық сервистерді дамыту және мемлекет пен азаматтар арасындағы тиімді диалогты нығайту жолдары қарас­тырылды.

Ұлттық ғылым акаде­мия­сының Білім беру және қоғам­дық даму ғылымдары орталы­ғының жетекшісі Жеңісбек Төлен парламенттердің қоғам­мен байланыс орнатудағы ха­лықаралық тәжірибесіне шолу жасады. Ол Швейцария, Фин­лян­дия, Ұлыбритания және Оңтүстік Кореяның тәжірибесін мысалға келтіріп, азаматтардың мемлекеттік шешімдерді талқы­лау процесіне белсенді қатысуы заң шығарушы органдарға деген қоғамдық сенімді арттыратынын ерекше атап өтті.

– Мысалы, Швейцария тәжірибесін алайық. Онда пар­ламент қоғаммен тікелей байла­н­ыста жұмыс істейді. Қоғамның қажеттіліктері ескеріліп, ашық талқылаулар мен кездесулер тұрақты өткізіледі. Нәтижесінде, қордаланған мәселелер парла­мент арқылы заңнамалық дең­гейде ұсынылады. Оңтүстік Ко­реяда да осыған ұқсас тәжіри­бе қалыптасқан. Ұлттық ассам­блея­ның қызметі ашық әрі жария түрде жүргізіледі. Арнайы пор­талдар мен сайттар арқылы парламенттің жұмысы қоғамға толық қолжетімді. Азаматтар ұсыныстардың қалай қаралып жатқанын бақылап, процесті бақылап отыра алады. Қазақ­стандағы Құрылтай әлемдік озық тәжірибелерді негізге алып, сол модельдердің тиімді тұстарын енгізуі қажет. Құрылтай заң жоба­ларын ұсынумен ғана шек­телмеуі қажет. Ең бастысы, халық­тың ұсыныстарын жүйелі түрде жинақтап, олардың мемле­кеттік шешімдерге ықпал етуіне мүмкіндік жасауға тиіс, – деді Жеңісбек Төлен.

Сондай-ақ Әл-Фараби атын­да­ғы Қазақ ұлттық универ­сите­тінің аға оқытушысы Әйгерім Жүнісова цифрлық Құрыл­тай тұ­жырымдамасы мен e-Par­la­ment моделін енгізу жөн­ін­дегі ұсын­ыстарын ортаға салды.

– Заң жобаларын әзірлеу мен талқылаудың бірыңғай цифрлық жүйесін қалыптастыру қажет. Сонымен бірге заң шығару про­цесінің барлық кезеңі ашық болуға тиіс. Азаматтардың цифр­лық форматта қатысу мүмкіндігін кеңейтіп, заңнамалық бастама­лар мен қоғамдық ұсыныстарды талдауда жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін тиімді пайдалану маңызды, – деді Әйгерім Жүнісова.

Жиын соңында сарапшылар Құрылтайдың қалыптасуы Қа­зақ­стандағы саяси рефор­ма­лар­дың заңды жалғасы екенін жет­кізді. Олар алдағы сайлау жаңа өкілді органның тиімді жұмыс істеуіне негіз қалап, елдегі саяси жүйенің одан әрі дамуына ықпал етеді деп түйіндеді.

Алтынай БАУЫРЖАНҚЫЗЫ, Алматы қаласы