Жарылыстан кейінгі жаңғырық

Жандос Айбасовтың алғашқы режиссерлік дебюті  «№37» – тек бір оқиғаны баяндамайды,  адам жанының жұмбақ қойнауы­на жасалған үнсіз саяхат десек те болады. Бұл туынды көрерменді оқиғаға емес, уақыттың өзі кейіп­керге айналған бөлек (бәлкім тылсым) әлемге жетелейді. 

Кино басталған сәттен бір түсініксіз күйге енесің. Өлім мен өмір арасында қалған үнсіздік.  15 жыл бұрынғы жарылыстың дауысы әлдеқашан сөнгенімен, оның жаңғырығы кейіпкерлердің өмірінде әлі де бар екенін бай­қайсыз. 

Иә, он бес жылдан кейін Расул­дың үйге оралуы – бұл тек адамның қайта келуі емес, өт­кеннің қақ жарылып, бүгінге өтуі. Расулдың (Еркебұлан Дайыров) бейнесі – тірі адам кейпіндегі жұмбақ дерсің. Оның үнсіздігі, салмақты кейпі, көзіндегі мұң – 15  жыл бойғы құпияны ішке жиған, яғни ішкі күресін көр­сеткендей. Тіпті, киноны көріп отырып, бұл кейіпкерге кей тұ­сында сеніп, кей тұсында күмән­дана бастайсың. Ол бір кездері бұл отбасының бір мүшесі болған, қазір мүлдем бөтен адам.

Бірі өткенмен өмір сүруді үйренген, екіншісі  шындықты қабылдай алмаған, енді бірі тағдырына ренішті жандар тып-тыныш өз өмірін сүріп жатыр еді.  Сол тыныштық бұзылды...

Отбасындағы «жарылыс»

 «№37» – әзербайжан дра­матургі Исмаил Иманның «Ас­тара бақтары» пьесасы негізінде қойылған, отбасындағы тра­гедия­ны қозғайтын драма.  Балқаш маңындағы шахтада жарылыстан кейін «қаза тапқан» Расул 15  жылдан соң үйіне оралады. Жарылыс кезінде сүйегі табылмаған Расул сол кезде «37-ші нөмірлі» белгімен жерленген, ал шын мәнінде құқық қорғау органдарынан қорқып, үйінен безіп кеткені белгілі болады. Расулдың оралуы  отбасын қайғыға орайды. Бұл кезде жесір қалған Зейнеп әмеңгерлік жолы­мен қайынағасы Әнуарға қосыл­ған. Анасы күйзелістен арбаға таңылған, әкесі мен ағасы тосын құбылысты таңырқай қабыл­дайды. Ал әкеден ерте қалған ержет­кен. Ұлы оң-солын білетін жаста. 

Театр сахнасында үш жыл бойы бірге ойнаған актерлік құрам фильмде де сақталған. Бір ғана айырмашылық бар: сахнада режиссер – Фархад Молдағали болса, экранда – Жандос Айба­сов. «Дирижері бөлек, құрамы бір оркестрдің әуезі көпке қызық болары даусыз». Туындының ерекшелігі – оның театрдан бастау алғанында. Фильмде ар­тық бояу жоқ, айқай-шу, музыка да жоқ. Тек үнсіздік: сіздің, біздің үніміз. 

Кино тілі басқа, театр – басқа

Фильм көрерменді жылатуы  мүмкін, ойландыратыны да сөзсіз, тіпті үнсіз қалуы да бек мүмкін. Сонда бұл не? Олар қандай сезімді бастан кешіреді? Көрерменнің өзі бұған не дейді?

«Театр тілі бөлек, кино – бөлек. Театрдағы нұсқаны киноға көшіріп әкелуге болмайды. Кино – іс-әрекетті талап ететін дүние. Оған мотив керек. Мәселен, «№37» спектакль ретінде ғажап шыққан. Бірақ кинода оны қайталау қаншалықты қажет болғанын түсінбедім. Иә, Фархад Молдағали жақсы режиссер, театрда оны көрсете білді. Жандос Айбасовтың бірінші дебюті, қанша сын көзбен қарамайық десек те, киноның мотивін ұға қоймаған секілді. Біз бір нәрсені түсінуіміз керек, көрерменді театрдағы көріністер­мен алдай алмаймыз. Кино күр­делілікті талап етпейді, неғұрлым қарапайым дүние болса,  соғұр­лым көрерменге түсінікті болады. 

Бір ғана мысал келтірейін: Расулдың әкесі баласын еске алатын жиынға барады. Бір минуттық үнсіздік жарияланады. Сол сәтте Бақытжан Әлпейісовтің  кейіпкері құлағына сыбырлап: «Мен ұлыңды көрдім... Түсімде» дейді.  Минуттық үнсіздікті сақ­тап, отырып айтса да жарасады. Мұндай эпизод театрда өтуі мүм­кін, кинода білініп қалады. Сосын Зейнеп образы. Он бес жылдан кейін әйел қартаймай ма? Мұнда жап-жас, ары кетсе, 30-ға келген әйелдің бейнесі бар. Соған қарағанда, 15 жасында тұрмысқа шыққан ба деген ой туады. Сол үшін бұл кейіпкерге басқа актрисаны бекіту керек еді», – дейді Абзал Есен. 

Тағы бір көрермен: «№37» фи­льміне бардым. Басынан соңы­на дейін тоқтамай жыла­дым... Неге екенін түсіндім. Өйт­кені менің де жүрегімде жазыл­маған жара бар» десе, енді бірі: «Ешқашан анадай баласын күтетін пенде жоқ. Жанның тыныштығы адам өміріндегі ең маңызды дүние. Зейнептің сүймесе де, 15 жыл ғұмырын сол үйде өткізуі, бәлкім кетсе, дәл осылай қан жұтпайтын еді. Махаббатсыз жанұя қаншама пенде болса да берекесі кетеді» дейді. 

Енді бірі: «Бұл фильмнің ре­жиссурасы да, сценарий құры­лымы да түпнұсқа пьеса мен спектакльден мүлдем бөлек. Актерлер мен оқиға желісі ұқсас бол­ғанымен, режиссердің қол­таң­басы фильмді мүлде басқа қыры­нан көрсеткен» дейді. 

«№37» – театр мен киноның бір-бірімен қабысып, жалғасын табуы. Бұл фильм сахна мен киноның қаншалықты бір үрдістен шығатынын, драманың экранға шыққанда сапа жағынан қалай өзгеретінін көрсететін дә­лел болмақ.

«Музыканы өте  көп қолданған»

Киносыншы Баубек Нөгер­бек­тің айтуынша, бұл – театр қойылымының кино нұсқасы. 

«Бұл фильм әзербайжанның  атақты драматургі Исмаил Иман­ның «Астара бақтары» деген пьесасының желісі бойынша эфирге шығып отыр.   Спектаклі де қойылды. Театрда табысты жүрді. Енді пьесаның кино нұсқасы жарыққа шығып отыр. 

 Оқиға тым әріде, яғни  15 жыл бұрын  террористік акт болып, метро жарылады. Сол оқиғадан кейін  15 жылдай жоқ болып кеткен, «өлді» деп санал­ған кісі үйіне оралады. Киноның тартысты тұсы осы жерден бастап өрбиді. Ал соңын көрерменнің назарына ашық финал сияқты қалдырады.

Көрермен шын оқиға ма, әлде елес пе дегенді өзі шешуі керек. Бір қарасаңыз, елес секілді, ал бір қарасаңыз – жанды бейне. Кей көрерменге түсініксіз болып жат­қаны – соңғы сахна. Бұл кейіпкер елес пе, әлде шынымен жоғалып табылған адам ба? Негізінде, бұл жерде көбірек мистикаға қадам басқан секілді. Мистикалық тұрғыдан интерпретация жасады деп ойлаймын. Оны біз неден байқаймыз?  Егер фильмді мұ­қият қарасаңыз, бірден байқай­сыз.  Әсіресе, Расул бар сахна­ларға үңіліп көріңізші:  екі адам­ның диалогы өрбіп жатыр,  ол сюжеттен Расулды алып таста­саңыз да ештеңе өзгермейді. 

Екінші бір элемент, ол – портфель. «Портфель жоғалды» дейді. Ол  бірақ бөлмеден табылады. Соңғы эпизодтарда Расулдың рухы туған-туыстарына келген сияқты әсер қалдырады. Жалпы, фильмнің атауына келсек, пьеса атауы «Астара бақтары» деп аталады. «Астара» деген –  Бакуден 4-5 сағаттық жер. Бұл фильмде Балқаш атауы жиі аталады. Балқаш дегенге көп акцент беріліп кеткен сияқты. Мысалы, Әділхан Ержановтың фильмдерінде «Қара тас» деп алады. Оның өзі ойлап тапқан әлемі. Тура сол секілді мына фильмде де бір нейтральды атау алынуы керек еді. Фильм туралы жазбаларда – белгісіз уақыт және белгісіз жерде деп жазылады. Яғни, белгісіз жер болса, онда неге Балқаш атауын таңдап алды екен деп ойлайсың. Осы тұсы түсініксіз болып қалды.

Әрине, бұл фильм таза актерлік фильм десек болады. Актерлердің ойынына, солардың эмоциясына құралған. Режис­сердің басты жұмысы, ерекшелігі де сол: актерлермен жұмыс істеген. Бастан-аяқ Еркебұлан Дайыров пен Асан Мәжит екеуі­нің арасындағы іс-әрекет, диалог тұрғысында өрбиді. Жандос Айбасов үшін бұл – дебют. Оның өзі актер, актерліктен режис­сураға келіп жатыр. Бұл үрдіс жал­пы әлемдік тәжірибеде кеңі­нен таралған десек болады. Ак­тер­лердің арасында кейін режис­серлікке қадам басқандар туралы мысал өте көп. Егер өзіміздің қазақ киносының мысалында айтсақ, жарқын көрінісі  – Шәкен Айманов. Ол кісі о баста мансабын актерліктен бастаған. Кейін театр режиссері болды, сосын киноға бет бұрды. Бұл жақ­сы табиғи құбылыс деп санаймыз. 

Музыканы тым көп қолдану да көрерменді мезі ететін секілді. Фильмде өте көп қолданған. Бұл жақсы әдіс емес, мөлшерлеп берілгені  дұрыс. Тұзды кішкене мөлшерлеп қосса, тамағыңыз дәмді шығады. Осындай аз-маз кемшіліктеріне қарамастан, ки­ноға жалпы жоғары баға беремін» дейді. 

Расында, киносыншы айт­қандай, актерлік құрам өте сәтті таңдап алынған, ешқандай бло­гер, әнші, тиктокерді байқа­май­сыз. Кәсіби актерлердің кәсіби шеберлігі арқасында дүниеге келген туынды. 

P.S. 

Әркімнің өз шындығы болады. Режиссердің айтқысы келген ойы сол секілді. Мәселе, сол шындық­ты адамдардың қалай қабыл­дауында. Теарт мен киноның ауди­ториясы бөлек екені даусыз: бұл жолы режиссер сахнадағы өмірден кинодағы өмірді өзгерте алды... 

Фильмнің соңы түсініксіз бітетіні секілді, біз де енді тек ішкі үнімізге ғана үңілеміз...

Гүлзина БЕКТАС