Жергілікті биліктің жаңа философиясы

Шын мәнінде, мемлекеттің қуаты Парламент қабылдаған заңдардың саны­мен ғана өл­шен­бейді. Ол заңдардың ауыл­дағы қарапайым адамның өмір­ін өзгерте алуымен өлшенеді. Азамат мемлекетпен алғаш рет министр арқылы емес, өз ауыл­ындағы әкім, өз өңіріндегі мәс­ли­хат депут­аты арқылы жүзде­седі. Сондықтан жергілікті бас­қарудың сапасы – мемле­кетке деген сенімнің сапасы.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Күшті өңірлер – күшті ел» екенін үнемі баса айтып келеді. Бұл – жай ғана өңірлік саясат туралы пікір емес. Бұл – жаңа мемлекеттік басқару философиясы. Егер өңір қуатты болса, мемлекет қуатты. Егер жергілікті басқару тиімді болса, орталық билікке деген сенім де нығаяды. Прези­дент барлық деңгейдегі мәслихаттар деп­утат­тарының II республикалық фору­м­ында: «Мәслихаттар – жергілікті өзін-өзі басқару жүйе­сіндегі негізгі инсти­тут», – деді. Сондықтан Мемлекет бас­шы­сы қол қойған «Қазақстан Рес­публикасының кейбір заң­на­малық акті­леріне мемлекеттік басқару және жергі­лікті өзін-өзі басқару мәселелері бойын­ша өзгерістер мен тол­ық­тырулар енгізу туралы» заңды ке­зек­ті құқықтық түзету ретінде қабыл­дауға бол­майды. Бұл – Прези­дент бастама­шы­лық еткен саяси жаңғырудың заңды жалғасы. Бұл – мәслихаттардың жаңа миссиясын айқындайтын заң.

Қазақ ешқашан кеңессіз ел басқарма­ған. Ұлы даладағы мемлекеттік дәстүрдің негізінде ақылдасу, кеңесу, мәмілеге келу мәдениеті жатты. Хан кеңес құрмай ше­шім қабылдамаған. Би жеке билік жүргіз­беген. Ел тағдыры құрылтайда талқылан­ған. «Кеңесіп пішкен тон келте бол­май­ды» деген сөздің астар­ында ғасырлар бойы қалыптас­қан мемлекеттік даналық жа­тыр. Сондықтан бүгінгі мә­с­лихат – сырттан келген институт емес. Ол – қазақтың сая­си мәдениетінің жаңа тарихи жағ­дайда жаңғырған көрінісі. Әлихан Бөкейхан жергілікті өзін-өзі басқаруды ұлттық мем­лекеттіліктің мектебі деп білді. Ол жергі­лікті басқару мәселе­сінде земство жүйесін енгізуді басты шешім деп санап, жергі­лікті халыққа өз жерін, шаруа­шылығы мен бюджетін өздері басқаруға құқық беруді талап еткені белгілі. Ал Ахмет Байтұр­сынұлы: «Ел ісіне халықтың өзі аралас­пай­ынша, ел ісі оңал­май­ды», – деп айт­қан. Ұлт ұстазы мемлекет пен қоғамның дамуы үшін әрбір азаматтың өз тағ­дырына, ортақ іске жауапкер­шілікпен қарауы керегін ерекше атап өткен. Ол адамдарды нем­құрайдылықтан арылып, өз құқықтары мен ұлттық мүдде­лері үшін белсенді күресуге шақырды. Ағартушы­ның басты идеясы: халық санасы оянбай және ортақ іске әркім өз үлесін қоспай­ынша, ұлттың болашағы жарқын бол­май­ды. Бұл ойлар Ұлттық ұстаздың мұра­сы туралы еңбек­терде терең зерттелген. Алаш қайраткер­лері ұсынған земство идеясының өзегінде де осы қағидат жатты – халық өз жерінің тағдырына өзі жауап беруі керек.

Тәуелсіз Қазақстан осы тарихи сабақ­тастықты жаңа мазмұнмен жалғастырып келеді.

Соңғы жылдары Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бас­тамасы­мен ауыл әкімдерін тікелей сайлау ен­гізілді. Кейін аудан әкімдерін сайлау қолға алынды. Конституциялық рефор­ма­лар жүзеге асты. Билік тармақтарының жауапкер­шілігі күшейтілді. Енді сол реформа­лардың заңды жалғасы ретінде мәслихат­тардың мәртебесі мен мүмкін­дігі жаңа деңгейге көтері­ліп отыр.

Бұл – ұзақ жылдық талдау мен жүйелі жұмыстың нәтижесі.

Сенат депутаты ретінде жер­гілікті мемлекеттік басқаруды жетілдіру мәселе­сі біздің заң шығару қызметіміздің негізгі бағыттарының бірі болды. Осы жылдар ішінде Үкіметке және уәкілетті мемле­кеттік орган­дарға мәслихаттардың өкіл­ет­тігін кеңейту, жергілікті өзін-өзі бас­қаруды дамыту, депутат­тардың бақы­лау функ­цияларын күшейту мәселелері бойынша бірнеше депутаттық сауал жолдадық.

Сонымен қатар Сенат жан­ын­дағы MIND жобалық кеңсе­сінде жүзеге асқан «Тиімді мәсли­хат» жобасының жұмыс тобына жетекшілік ету мүмкін­дігі туды. Бұл жоба заңға дейінгі ғылыми алаң болды. Біз халық­аралық тәжірибені сара­ладық, өңірлердегі нақты ахуалды зерт­тедік, барлық деңгейдегі мәсли­хат депутаттарының пікі­рін тыңдадық, мем­лекеттік орган­дармен, сарапшы­лармен және ғылыми қауымдастықпен ашық пікір алмастық. Осы жұмыс бары­сында Астана қаласының, Ақмола және Ақтөбе облыстары мәслихаттарының депутат­тары ерекше белсенділік танытты. Олар тәжірибеден туған нақты ұсыныста­рын ортаға салды. Президент жанындағы Мемле­кеттік басқару академиясының профессорлары мен магистрант­тары халықаралық тәжірибені зерттеп, ғылы­ми негіздемелер әзірледі. Бұл заңның әрбір ба­бын­да сол ортақ еңбектің ізі бар. Сон­дықтан бұл заң – бір адам­ның немесе бір мемлекеттік ор­ган­ның емес, қоғам­ның сұра­ны­сына жауап берген ортақ жұмыс­тың нәтижесі.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауларында және Ұлттық Құрылтай отырыс­тарында мемлекетті жаңғырту тек орталық билікті реформа­лаумен шектелмейтінін бірнеше рет атап өтті. Оның айтуынша, «барлық рефор­маның түпкі мақсаты – азаматтардың өмір сүру сапасын жақсарту». Бұл қағида мемлекеттік басқарудың әрбір деңгейіне қатысты. Өмір сапасы заңмен емес, заң­ның орын­далуымен жақсарады. Ал заң­ның орындалуы ең алдымен өңірде көрін­­е­­ді. Сондықтан бүгінгі реформа мем­ле­кет­тік басқарудың құрылымын ғана өзгертіп отырған жоқ. Ол билік филосо­фиясын өзгертуде. Кеше мемле­кет халық­қа жоғарыдан қарайтын жүйе ретінде қабыл­данса, бүгін мемлекет халықпен қатар жүретін институтқа айна­­лып келеді. Бұл – Президент жария­лаған «Халық үніне құлақ асатын мемле­кет» тұжырымда­масының нақты жалға­сы. Осы жерде мәслихаттың тарихи рөлі айқындалады. Мәслихат – әкім­нің серіктесі ғана емес, халық­тың аманатын билікке жеткі­зетін конституциялық институт. Егер әкім атқа­рушы биліктің жауапкершілігін көтерсе, мәс­ли­хат қоғамдық сенімнің жауап­­кершілігін көтереді. Өйт­кені демокра­тияның таби­ға­ты – тек сайлау өткізуде емес. Демокра­тияның табиғаты – теңге­рімде. Прези­дент жүргізіп отырған рефор­малардың ерекшелігі де осында.

Кез келген заңның өз уақыты болады. 1993 жылы мәслихат­тардың құрылуы тәуелсіз мем­лекеттің қалыптасу кезеңінің талабы еді. 2000 жылдары эко­номикалық тұрақтылық басым­дық алды. 2010 жыл­дары мемле­кеттік қызметтерді цифрлан­дыру кезеңі басталды. Ал бүгінгі ке­зең­нің басты талабы – институт­тарды күшейту.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев реформаларының негізгі ерекшелігі де осы. Біз жеке тұл­ғалардың беделіне сүйенетін мемлекеттен институцио­налдық мемлекетке қарай бет бұрдық. Жаңа заңдағы мәслихат төраға­сының екі мер­зім­мен шектелуі, депутаттық сауал­дарға жауап мерзімінің қысқаруы, әкім­дер­дің халықпен кездесулерінде көтеріл­ген мәселелердің орын­далуын мәсли­хат­тың қарауы, бюджеттік комиссияларға қаты­суы, жергілікті қоғамдастық жинал­ыс­тарының өкілеттігінің кеңеюі — осы­ның барлығы бір ғана мақсатқа қызмет етеді. Яғни басқару институттарын күшейту екені айқын. 

Көпшілік «бұл заң мәслихат­тардың өкілеттігін кеңейтті» дейді. Мен басқаша айтар едім. Бұл заң мәслихаттың жауап­кер­шілігін кеңейтті. Ендігі жерде депут­ат тек шешім қабылдайтын адам емес. Ол қабылданған ше­шім­нің орындалуына да жауап­ты. Бұл – жаңа саяси мәдениет.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев: «Әділетті Қазақстанды бірге құрамыз» деген болатын. Бұл міндет мемлекеттік биліктің барлық тармағына ортақ жауап­кершілік жүктейді. Әділетті қоғам ең алдымен өңірлерде қал­ып­тасады. Ал өңір­лердің орнықты дамуы жергілікті өкіл­ді биліктің тиімділігіне, мәсли­хат­тардың жау­апкер­шілі­гіне және депутат­тардың халық аман­атына адалдығына тікелей байланысты.

Сондықтан бұл заңның басты нәти­жесі жаңа құқықтық нормалардың қа­был­дану­ында ғана емес. Оның ең үлкен нәти­жесі  мемлекет пен қоғам ара­сын­дағы сенімді нығайтуға, азаматтардың шешім қабылдау үдерісіне қатысу мүм­кіндігін кеңейтуге және жергілікті мем­лекеттік басқарудың сапасын жаңа дең­гейге көтеруге бағытта­лу­ында екені анық.

Бибігүл ЖЕКСЕНБАЙ,

Парламент Сенатының VІІІ шақырылым депутаты