Абай жолынан Маңғыстау мұнайына дейін: беделді сыйлық алған Қазақстан өкілдері

Кеңес Одағы кезеңінде ғылым, техника, әдебиет пен өнер саласындағы ең жоғары марапаттардың бірі Лениндік сыйлық болды. Ол аса көрнекті ғылыми жаңалықтар, технологиялық жетістіктер мен шығармашылық еңбектер үшін берілді. Қазақстан тарихында да бұл сыйлыққа ие болған ғалымдар, жазушылар, геологтар мен өндіріс мамандары аз емес. Олардың арасында жеке еңбегі үшін марапатталған тұлғалармен қатар, Қазақстан аумағындағы ірі кен орындарын ашқан, жаңа өндірістік технологияларды енгізген ұжымдар бар. Лениндік сыйлық алған Қазақстан өкілдері мен Қазақстанға тікелей қатысты жұмыстарға хронологиялық ретпен қайта шолу жасап көрейік.

1957 жыл. Соколов–Сарыбай темір кен орындары.

Қазақстанға қатысты алғашқы ірі Лениндік сыйлықтардың бірі Қостанай облысындағы Соколов–Сарыбай темір кен орындарын ашу және барлау жұмыстарымен байланысты болды. Осы жұмыс үшін геологтар мен барлаушылар тобы Лениндік сыйлыққа ие болды.

Соколов–Сарыбай кен базасының игерілуі кейін Рудный қаласының және Соколов–Сарыбай кен-байыту өндірістік бірлестігінің қалыптасуына негіз болды.

1958 жыл. Қаныш Сәтбаев және Орталық Қазақстанның металлогениялық картасы

1958 жылы академик Қаныш Сәтбаев бастаған қазақстандық геологтар тобы Орталық Қазақстанның болжамдық металлогениялық карталарын әзірлегені үшін Лениндік сыйлық алды.

Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының мәліметінше, Сәтбаев құрған Қазақстан металлогения мектебі жасаған бұл карталардың сол кезеңдегі әлемдік геологиялық тәжірибеде баламасы болмаған.

Сыйлық Қаныш Сәтбаевпен бірге Иван Бок, Рамазан Борқаев, Герман Жилинский, Дмитрий Казанли, Георгий Медоев, Иван Новохатский және Григорий Щербаға берілді.

1959 жыл. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы»

1959 жылы Мұхтар Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясы үшін Лениндік сыйлық алды. Бұл Қазақстанның Лениндік сыйлықтар тарихындағы ерекше оқиға болды: бұған дейінгі марапаттар негізінен геология мен өндірістік жетістіктерге байланысты болса, Әуезов сыйлықты әдеби шығарма үшін иеленді.

Тарих және этнология институтының дерегінде төрт кітаптан тұратын «Абай жолы» эпопеясының Лениндік сыйлыққа ие болуы қазақ әдебиеті тарихындағы аса ірі оқиғалардың бірі ретінде көрсетіледі.

1961 жыл. Лениногордағы жаңа кен өндіру технологиясы

1961 жылғы Лениндік сыйлықтардың бірі Шығыс Қазақстандағы Лениногор полиметалл комбинатына, қазіргі Риддер қаласына қатысты болды. Бір топ маман кен өндірудің жаңа жоғары өнімді технологиясын әзірлеп, өндіріске енгізгені үшін марапатталды. Олардың қатарында Иосиф Малкин, Валентина Бублис, Дмитрий Кутузов, Павел Халин, Вениамин Берёза, Әлихан Мусин, Алай Жақыпбаев және Алексей Травников болды.

Бұл жолы сыйлық белгілі бір кен орнын ашқаны үшін емес, Қазақстандағы тау-кен өндірісіне жаңа технология енгізгені үшін берілді.

1963 жыл. Тишин полиметалл кен орны

Келесі Лениндік сыйлық тағы да Шығыс Қазақстанның кен өндірісімен байланысты болды. 1963 жылы Лениногор маңындағы Тишин полиметалл кен орнын ашу және жедел барлау жұмыстарын жүргізген геологтар марапатталды.

Тишин кен орны қорғасын, мырыш және басқа да түсті металдар қоры бар ірі кен орындарының біріне айналды.

1966 жыл. Маңғыстау мұнайы

Осы жылы Қазақстанның мұнай өнеркәсібі тарихындағы аса маңызды жұмыстардың бірі Лениндік сыйлыққа ие болды. Сыйлық Оңтүстік Маңғыстауда мұнай-газ провинциясын ашу және Өзен мен Жетібай кен орындарын барлау жұмыстары үшін берілді.

Лауреаттар қатарында «Қазақстаннефть» бірлестігінің басшысы Жолдасқали Досмұхамбетов, Шахмардан Есенов, Нарен Имашев, Халила Махамбетов, Халел Өзбекғалиев және басқа геологтар мен мұнай саласының мамандары болды. Ресми лауреаттар тізімінде бұл жұмыстың нақты Өзен мен Жетібай кен орындарын барлау және Оңтүстік Маңғыстаудың мұнай-газ провинциясын ашумен байланысты екені көрсетілген.

Бұл жаңалық кейін Қазақстанның батысында ірі мұнай өнеркәсібінің қалыптасуына негіз болды.

1966 жыл. Ақтаудағы су тұщыту кешені. Лениндік сыйлықтардың тағы бірі қазіргі Ақтау қаласымен байланысты. Сол кездегі Шевченко қаласында Каспий теңізінің суын тұщытуға арналған ірі кешен құрылды. Оның жабдықтары мен технологиялық шешімдерін әзірлеуге қатысқан бір топ маман Лениндік сыйлық алды.

Бұл жерде маңызды бір ерекшелік бар. Жоба Қазақстан аумағында жүзеге асырылып, Ақтаудың сумен қамтамасыз етілуіне тікелей қатысты болғанымен, марапатталған мамандардың негізгі бөлігі Қазақстан мекемелерінің емес, КСРО-ның одақтық ғылыми-зерттеу және жобалау ұйымдарының қызметкерлері еді.

Сондықтан бұл жұмысты «Қазақстан өкілдері алған Лениндік сыйлық» деп шартсыз атағаннан гөрі, Қазақстан аумағында іске асқан жоба үшін берілген Лениндік сыйлық деп бөлек қарастырған дұрыс.

1972 жыл. Александр Бараев және топырақты қорғау жүйесі.  Бұл Қазақстандағы ауыл шаруашылығы ғылымының ірі жетістігі Лениндік сыйлықпен марапатталды.

Александр Бараев бастаған ғалымдар Солтүстік Қазақстан жағдайына бейімделген топырақты жел эрозиясынан қорғау егіншілік жүйесін әзірледі. Бұл технология әсіресе тың игерілген далалық аумақтарда топырақтың желмен ұшуына қарсы бағытталды.

Лениндік сыйлық Александр Бараев, Эрвин Госсен, Александра Зайцева, Георгий Берестовский, Александр Плишкин және Иван Хорошиловқа берілді. Осылайша, Қазақстанға қатысты Лениндік сыйлықтар геология мен тау-кен өндірісінен шығып, ауыл шаруашылығы ғылымын да қамтыды.

1976 жыл. Мұрат Айтқожин және информосомалар

Осы жылы қазақстандық молекулалық биолог Мұрат Айтқожин информосомаларды ашу және зерттеу жөніндегі ғылыми жұмыстар циклі үшін Лениндік сыйлық алды.

Айтқожин жасушадағы ақпараттық РНҚ-мен байланысты ерекше рибонуклеопротеидтік бөлшектерді зерттеп, молекулалық биологиядағы жаңа ғылыми бағыттың дамуына үлес қосты. Бұл еңбегі үшін ол бір топ кеңестік ғалыммен бірге Лениндік сыйлықтың лауреаты атанды.

Айтқожиннің марапаты Қазақстанға қатысты алдыңғы сыйлықтардан ерекшеленеді. Соколов–Сарыбай, Лениногор немесе Маңғыстаудағыдай белгілі бір өндірістік нысан емес, Қазақстанда қалыптасқан іргелі ғылымның нәтижесі халықаралық деңгейде мойындалды.

Лениндік сыйлық КСРО-дағы ғылым, техника, әдебиет, өнер және сәулет салаларындағы ең беделді мемлекеттік сыйлықтардың бірі болды. Ол алғаш рет 1925 жылы құрылып, 1926 жылдан беріле бастады; 1930-жылдардың ортасында тоқтатылып, 1956 жылы қайта қалпына келтірілді және соңғы рет 1990 жылы берілді. Оның лауреаттары арасында әлемге танылған композиторлар Сергей Прокофьев, Дмитрий Шостакович, Арам Хачатурян, музыканттар Святослав Рихтер, Мстислав Ростропович, сондай-ақ физиктер Андрей Сахаров, Лев Ландау секілді тұлғалар болды.

Лауреатқа арнайы диплом, алтын төсбелгі және ақшалай сыйлық берілді: 1961 жылғы ақша реформасынан кейін оның мөлшері 10 мың рубль болды, бұл сол кезең үшін өте ірі сома еді. Ұжымдық жұмыс марапатталса, ақша авторлар арасында бөлінді. Сонымен бірге «Лениндік сыйлықтың лауреаты» мәртебесінің өзі ғалымдар мен өнер қайраткерлері үшін КСРО көлеміндегі ең жоғары кәсіби мойындаулардың бірі саналды.