ЖИ нарығы әлемдік экономикаға қалай әсер етеді және ол құлдырауы мүмкін бе?

Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..

ЖИ өмірдің жаңа салаларын жаулап, тіпті көптеген процесті онсыз елестету қиынға соғып барады.

Күнделікті өмірде адамдар да, халықаралық корпорациялар да міндеттер мен процестерді ЖИ-көмекшілерге тапсырып, оның тәуекелдерін ұмытып жатады. Сол тәуекелдердің бірі – жасанды интеллектпен байланысты компаниялардың биржадағы акция бағасының тұрақсыздығы. Оның салдары ширек ғасыр бұрынғы "дотком көпіршігі" кезіндегідей бүкіл әлемдегі миллиондаған адамға әсер етуі мүмкін.

Tengrinews.kz жасанды интеллектінің инвесторлар алдындағы беделінің қалай өзгергенін, яғни оның шарықтауы мен құлдырауын баяндайды.

ЖИ-компаниялар қалай және неге күрт қымбаттады?

Тамыздың аяғында процессорлар мен жад карталарын өндіруші Nvidia акциялары күрт өсіп, нәтижесінде компания бірден тоғыз пайызға немесе 440 миллиард долларға қымбаттады. Бұған екінші тоқсанның қаржылық есептілігінің жариялануы себеп болды, онда келесі жылға арналған болжам да көрсетілген. Nvidia-ның үш айдағы табысы болжанған 92,2 миллиард доллардың орнына 96,2 миллиард доллар болды, ал бір акцияға шаққандағы пайда сарапшылардың 2,1 долларлық болжамынан асып, 2,2 доллар болды.

Котировкалардың қазіргі секірісі кейінгі жылдағы тенденцияны өзгертті: бұған дейін Nvidia-ның оң тоқсандық есептілігінен кейін, құжаттардағы жақсы нәтижелерге қарамастан, акциялардың төмендеуі байқалатын. Компания басшылығы жақын болашаққа оңтайлы көзқараспен қарап, 2027 жылы табыстың 70 пайызға өсуін күтеді.

Nvidia негізін қалаушы және басшысы Дженсон Хуанг өнімге деген сұраныс тіпті болжамнан да жоғары екенін, бірақ өндірістік қуаттар шектеулі болғандықтан, барлық әлеуетті тапсырыстарды орындай алмайтынын атап өтті.

Болашақта жағдай қиындай түсуі мүмкін, өйткені Nvidia-ның негізгі келісімшарттық өндірушісі - тайваньдық TSMC, ал танылмаған аралдың билігі Қытайдың әскери операциясынан қауіптенеді. Егер болжамдар орындалса, әлемдік чип индустриясы мен оған тәуелді салалар ауқымды дағдарысқа тап болады.

Nvidia-ның басқа да әлеуетті мәселелері бар. Сарапшылар жақында OpenAI (ChatGPT жасаушысы) жариялаған, жасанды интеллектіні нүктелі оқытудың жаңа технологиясымен әзірленген Jalapeno чипі мен оның аналогтары Nvidia-ның ЖИ микросхемалар нарығындағы осы уақытқа дейін монополиялық деп саналған позициясын шайқалтуы мүмкін екенін ескертеді.

OpenAI мәлімдетінше, Jalapeno нақты пайдаланушының қажеттіліктеріне бейімделу және энергияны аз тұтына отырып, көбірек ақпаратты өңдеу жағынан бәсекелестерінен асып түседі. Ең бастысы, оны жасау кезінде компания мұқият қорғайтын меншікті әзірлемелер пайдаланылған, демек оны қайталау қиынға соғады.

Nvidia котировкаларының динамикасы көптен бері ЖИ саласындағы оқиғалар контексінде қарастырылып келеді. Алғашқыда тек чиптерге, графикалық процессорлар мен видеокарталарға мамандандырылған компания соңғы жылдары жасанды интеллект бағытын белсенді дамытып келеді. Өткен онжылдықтың аяғында Nvidia ЖИ технологияларын қолдайтын мини-компьютерді таныстырып, жасанды интеллект тапсырмаларын шешу үшін параллельді есептеу әдісін (тапсырманы бірнеше бөлікке бөліп, әртүрлі процессорларда қатар есептеу) қолдана бастады. 2021 жылы Nvidia сол кездегі ЖИ операцияларын орындай алатын ең қуатты суперкомпьютерді іске қосты.

Сондай-ақ, компания бұлттық провайдерлерден, зертханалардан және инфрақұрылым әзірлеушілерінен ірі үлестер сатып алып, ЖИ секторына белсенді түрде инвестиция салып жатыр. Портфельде қазірдің өзінде Nvidia-ның басты бәсекелесіне айналуы мүмкін OpenAI және Nebius ("Яндекстің" активтерінің бір бөлігін алған еуропалық компания) акциялары бар.

Тек соңғы жылдың өзінде ЖИ-компаниялардың акцияларына салынған инвестицияның жалпы сомасы 10 есе өсіп, 99 миллиард долларға жетті, бұл Nvidia-ны индустриядағы негізгі инвесторлардың біріне айналдырды.

Бұл тағы кімдерге әсер етті?

Nvidia акцияларының қарқынды өсуі қызметі чиптермен де, ЖИ-мен де тікелей байланысты басқа компаниялардың, ең алдымен америкалық бағдарламалық жасақтама әзірлеушісі және жартылай өткізгіштер шығарушы Broadcom, атақты Intel және сол баяғы Nebius-тың құнды қағаздарын алға тартты.

Алайда құбылмалылық қыркүйектің ортасында қайтадан байқалды. 14 қыркүйекте бірнеше жетекші әзірлеушілердің басшылары жасанды интеллект қауіпсіздігіне байланысты тәуекелдерге байланысты ең қуатты жүйелердің дамуын бәсеңдетуге шақырғаннан кейін, ЖИ-мен байланысты компаниялардың акциялары айтарлықтай арзандады. Nvidia акциялары шамамен 3,4 пайызға төмендеді, ал ірі жартылай өткізгіш өндірушілердің индексі қатарынан алты пайызға жуық құлдырады.

Тек өрлеу емес, құлдырау да

Екі ай бұрын әлемдік қор нарығында керісінше көрініс байқалған болатын. Ол кезде назарға басқа компаниялар ілікті, бірақ олардың барлығы дерлік чип өндіру және жасанды интеллектпен байланысты еді:

Алғашқы соққы Сеул қор биржасына тиіп, оның негізгі индексі - Kospi 23 маусымдағы бір сауда сессиясында шамамен 10 пайызға төмендеді, соның салдарынан сауда-саттықты уақытша тоқтатуға тура келді. Құлдырау бойынша көшбасшылар Samsung және SK Hynix болды. Бұдан соң америкалық технологиялық компаниялардың, соның ішінде жады карталарының жаһандық нарығында үшінші орын алатын Micron компаниясы мен оның алдында ғана биржаға шыққан Илон Масктің SpaceX ғарыш операторының акциялары арзандады. Нарықтағы құлдырау салдарынан Маск долларлық триллионер мәртебесінен айырылды. Қыркүйектің ортасында оның дәулеті шамамен 900 миллиард долларға бағаланған еді.

Сол кезде мамандар бұл жағдайды инвесторлардың жасанды интеллект индустриясына көңілі толуы және оған қатысушылардың дамуға салынған миллиардтаған инвестицияны ақтай алу қабілетіне күмән келтіруімен байланыстырды.

Strategy Partners-тің "Цифрлық трансформация" практикасының серіктесі Сергей Кудряшов ЖИ нарығы дамуының қазіргі кезеңіне жоғары волатильділік, яғни күрт көтерілу мен құлдырау тән екенін айтады. Біз одан жағдайды түсіндіріп беруін өтіндік.

"Нарық санаулы ондаған компанияның құнды қағаздары айналасында шоғырланған және бұл топтың ішінде "циркулярлық қаржыландыру" деп аталатын жүйе жұмыс істейді: қатысушылар тізбекті келісімшарттар арқылы байланысқан және бір-бірінің сұранысын едәуір дәрежеде қаржыландырып отырады, - деп бөлісті спикер өз пайымымен. - Бұған инфрақұрылымға салынған инвестициялар мен нақты кіріс арасындағы орасан зор алшақтықты қосыңыз - сонда неге Palantir сияқты жекелеген қағаздар іргелі жаңалықтар болмаса да, күніне бес-сегіз пайызға құбылатыны түсінікті болады".

Тіпті "AGI-ге қол жеткізілгені туралы хабарланды" деген сияқты ірі технологиялық анонстардың өзі сектордағы негізгі ойыншылардың қағаздарына әсер етуін қойды, дейді Сергей Кудряшов. Нарық таза күйінде тек күтулерге сүйенеді, деп толықтырды ол.

Бұл үміттердің ақталу-ақталмауы технологияның қазіргі игерілген сценарийлерден қаншалықты кең ауқымда шыға алатындығына байланысты болады. Біз пікір білдіруді сұраған тағы бір сарапшы - Stafory және Parodist AI стартаптарының негізін қалаушы Владимир Свешников осылай деп есептейді. Оның ойынша, мұнда интрига бар және ол үш мәселеге келіп тіреледі:

Бірінші - алдағы жылдары робототехникада және "физикалық ЖИ" деп аталатын салада бірнеше жыл бұрын тілдік модельдермен болғандай технологиялық серпіліс орын ала ма? Tesla мен Figure AI-дан бастап қытайлық әзірлеушілер мен жаңа стартаптарға дейін - ұшқышсыз басқарылатын көліктерге, өнеркәсіптік және үй роботтарына қазірдің өзінде орасан зор инвестициялар құйылып жатыр. Екінші мәселе - жасанды интеллект бүгінгі бағдарламалау саласындағыдай жаппай қолданылатын жаңа салалар пайда бола ма? Мәселен, заң саласында жекелеген сәтті жобалар бар, бірақ бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу әлі күнге дейін ЖИ-дің ауқымды қолданылуының ең айқын мысалы болып қала береді. Свешниковтың пікірінше, егер мұндай индустриялар саны көбейсе, бұл нарықтың AI-компаниялардың қазіргі бағалауына деген көзқарасын түбегейлі өзгертеді. Үшінші және ең белгісіз мәселе - тек код жазып, күрделі есептерді шешіп немесе математикалық теоремаларды дәлелдеп қана қоймай, іс жүзінде маңызды әрі пайдалы жаңалықтар аша алатын ASI (жасанды супер интеллект) пайда бола ма деген сұрақ. Мысалы, жаңа дәрі-дәрмектер, энергия алудың жаңа тәсілдері, физика, химия, биология саласындағы жаңалықтар. Егер бұл жүзеге асса, экономикалық тиімділік мүлдем басқа деңгейде болуы мүмкін.

Владимир Свешников алғашқы екі сценарийдің ықтималдығы жоғары деп санайды, ал үшіншісі бойынша нақтылық жоқ.

"Қазір AI саласында үнемі "таңғалудан - көңіл қалуға" дейінгі цикл қайталанып отырады. Жаңа модель шығады, ол өте мықты мүмкіндіктер көрсетеді, сонда бәріне бұл кезекті үлкен серпіліс сияқты көрінеді. Содан кейін адамдар оны қарапайым тапсырмаларда қолдана бастайды да, тез арада көптеген қате мен шектеулерді анықтайды", - дейді сарапшы.

Свешниковтың пікірінше, күтулер мен технологияның шынайы мүмкіндіктері арасындағы дәл осы алшақтық котировкалардың күрт құбылуын түсіндіреді.

Бұдан бөлек, соңғы айларда ЖИ-компаниялардың дәстүрлі шығыстарына дата-орталықтар салу, жабдықтар сатып алу және осы технология үшін аса маңызды жаңа энергия көздерін қамтамасыз ету қосылғанын ескеру қажет.

Ол үшін көптеген әзірлеуші шағын атом электр станцияларын салу туралы келіссөздер жүргізіп жатыр.

"Қуат көздері барған сайын қатаң шектеуші факторға айналып барады, бұл тек техникаға ғана қатысты емес: электр энергиясынсыз жаңа деректерді өңдеу орталықтарын салу мүмкін емес, - деп түсіндіреді Сергей Кудряшов. - Бұған қарсы салмақ - қытайлық компаниялардың ашық модельдерге бәс тігуі: олар барған сайын қабілетті бола түсті және меншікті техникада қолданыла алады. Егер бұл тренд сақталса, тұтынушылар бұлттағы немесе меншікті инфрақұрылымдағы ашық модельдерге бет бұрады, бұл алдыңғы қатарлы америкалық зертханалардың табысын шектеп, нарықтың құлдырауын тездетуі мүмкін".

Мұның бәрі бизнесті, соның ішінде ірі компанияларды жоспарларын қайта қарауға және жасанды интеллектті қолданудан, кем дегенде бұрынғы көлемде, бас тартуға мәжбүр етіп отыр.

Сонымен қатар, ЖИ-дің жаңа кемшіліктері анықталып жатыр, бұл оны тірі мамандармен салыстырғанда тартымсыз етеді. Нәтижесінде, кейбір компаниялар жасанды интеллект пайдасына асығыс қысқартқан қызметкерлерін қайтара бастады.

Сондай-ақ маусымдағы нарықтағы дүрбелеңге әлемдік мұнай бағасына әсер ететін Иран төңірегіндегі геосаяси шиеленіс пен Федералды резерв жүйесінің (ФРЖ) саясатына қатысты белгісіздік себеп ретінде аталды. Вашингтон мен Тегеран арасындағы (соңғысы АҚШ-тың өңірдегі одақтастарына соққы беріп жатыр) толассыз қақтығыстар тұрақты бейбітшілік орнату және Таяу Шығыстағы отын тасымалының негізгі күре тамыры - Ормуз бұғазын толыққанды ашу мүмкіндігін алыстатып отыр.

Қыркүйектің ортасына қарай Иран төңірегіндегі геосаяси шиеленіс нарықтар мен энергия ресурстарының бағасына қысым көрсетуді жалғастырды. Оқ атуды тоқтату туралы келісімдер бұзылып, Ормуз бұғазы арқылы қозғалыс әлі де шектеулі. Осы жағдайда Brent маркалы мұнайдың құны барреліне 105 доллардан жоғары көтерілді.

ФРЖ мен оның жаңа басшысы Кевин Уорштан күтілген базалық мөлшерлеменің көтерілуіне келсек, бұл болжамдар орындалды: 15-16 қыркүйектегі отырыс қорытындысы бойынша реттеуші оны 0,25 пайыздық тармаққа - 3,75-4 пайызға дейін арттырды. Бұл шешім 2023 жылдан бергі алғашқы мөлшерлеме өсімі болды. ФРЖ мұны инфляцияның жоғары деңгейде сақталуы және оны нысаналы екі пайыздық деңгейге тезірек қайтару қажеттілігімен түсіндірді.

Ал ақшаның қымбаттауы ЖИ секторына да әсер етуі мүмкін: компаниялар үшін дамуға қаржы тарту қиындай түседі, ал олардың әлеуетті клиенттерінің инвестиция салу мүмкіндіктері азаяды.

Мұның қаупі қандай?

Маусымдағы құлдырау мен тамыздағы серпіліс - нарықтағы айтарлықтай ауытқулардың бір мысалы ғана.

Құбылмалылық күн сайын болып, бүкіл әлемдегі инвесторларға бірде табыс, бірде шығын әкеледі. Дәстүрлі түрде ең ірі инвесторлар ретінде миллиондаған қарапайым адамдардың тағдыры байланған банктер, сақтандыру компаниялары мен қорлар, соның ішінде зейнетақы қорлары көрінеді.

Мамырда америкалық ірі Acadian Asset Management инвестициялық компаниясы капиталдың бір секторда, әсіресе шектеулі компаниялар тобында шоғырлану қаупі туралы ескерткен болатын.

Оның есептеуінше, сол айдағы әлемдік қор нарығы өсімінің 17 пайызы тек екі эмитенттің - Micron және SK Hynix акцияларына тиесілі болған. Мұндай жағдай инвестициялаудың басты ережесі - міндетті әртараптандыруды, яғни тәуекелдерді бөлуді ("жұмыртқаның бәрін бір себетке салма" қағидасы) бұзады.

Сонымен қатар, ЖИ жақында ғана сабақтас деп айту қиын болған экономиканың көптеген секторларына әсер етеді. Олардың қатарында энергетика (қуатты дата-орталықтарға энергия қажет), жылжымайтын мүлік пен құрылыс (дата-орталықтарға арналған қоймалар), көлік саласы бар.

ЖИ-мен байланысты компаниялар көптеген контрагенттерден тауарлар мен қызметтер сатып алады, ал олардың қызметкерлері өсіп жатқан табыстарын белсенді жұмсайды. SpaceX-тің жуырдағы IPO-сы (акцияларды биржаға алғашқы жария орналастыру) компанияның 4,4 мың қызметкерін миллионер етті. Олардың 400-інің дәулеті қазірдің өзінде 100 миллион доллардан асады.

Инвесторлар сондай-ақ ЖИ саласындағы ірі жеке әзірлеушілердің биржаға шығу жоспарларын жіті қадағалап отыр. Anthropic IPO-ға дайындалып жатыр, бірақ орналастыру мерзімі бірнеше рет шегерілді. OpenAI, керісінше, ықтимал орналастыруды кем дегенде 2027 жылға дейін кейінге қалдырды және жеке қаржыландырудың жаңа раундын талқылап жатыр.

Тағы бір тәуекел - ЖИ бумынан пайда табу жолында инвесторлардың басқа компаниялардың акцияларын жаппай сатуымен байланысты. Соңғы бір жылда мұндай сатылымдардан логистика, жылжымайтын мүлік және активтерді басқару компаниялары зардап шекті. Олардың бәрін құлдырау алдында ЖИ олардың кейбір функцияларын алмастыра алады деген қауесеттер біріктіреді.

Сарапшылар ЖИ салдарынан болатын жаппай қысқартулар (бұл жаңа мамандық иелерін қатты қорқытуда) осылайша шығындарды азайтқысы келетін бизнестің өзіне зиянын тигізуі мүмкін екенін ескертеді.

Жұмыссыздықтың күрт өсуі тұтынушылық белсенділіктің төмендеуіне әкеледі: жұмыстан босатылғандардың жұмсайтын ақшасы болмайды, ал компанияларға жеңілдетілген несиелер мен басқа да субсидияларға жұмсалуы тиіс бюджет қаражатын жәрдемақыларға бағыттауға тура келеді.

ЖИ нарығы "көпіршікке" айналуы мүмкін бе?

Strategy Partners-тің "Цифрлық трансформация" практикасының серіктесі Сергей Кудряшов бұл қалыптасқан "көпіршік" екеніне ешкімнің күмәні жоқ екеніне сенімді. Тек оның қашан және қалай жарылатыны ғана белгісіз болып қалып отыр.

"Мұндағы бағдар - 2027-2029 жылдар: салынған инфрақұрылым ескіре бастайды, жаңғыртуға жаңа ірі инвестициялар қажет болады, ал түсім қажетті көлемге жетіп үлгермеуі мүмкін, - деп болжайды сарапшы. - Бұл ретте мәселе көпіршіктің жарылу-жарылмауында емес, қай қабаттың зардап шегетінінде: перифериялық компаниялар негізінен қарыз қаражатымен жұмыс істейді және нарық көңіл-күйі өзгергенде бірінші болып құлайды, ал негізгі ядро әлдеқайда тұрақты".

Бұған спикер қазір скептикалық көңіл-күй шабыттанудан басым түсіп тұрғанын, бұл кезеңнің өтіп кеткенін айтады. Дегенмен Кудряшов пессимизмнің нақты позицияларға айналғанының айқын белгілері әзірге жоқ екенін ескертеді. Нарық қатысушыларының айтуынша, секторға қарсы көбіне қысқа позициялар емес, портфельдің шамамен бір пайызы көлеміндегі хедждер қойылуда. Скептицизм - күйреуге тігілген бәс емес, тек сақтандыру ғана болып қалып отыр, деп қосты ол.

"Нарықты жетекші зертханалардың көрсеткіштері тежеп тұр: түсім көлемі әлі де жеткіліксіз, бірақ өсу қарқыны өте жоғары - Anthropic компаниясының жылдық түсімі өткен жылдың соңындағы тоғыз миллиард доллардан мамырға қарай қырық жеті миллиардқа дейін өсті", - дейді Кудряшов.

Сондықтан ол жағдай 2027-2029 жылдарға қарай айқындалады деп есептейді - сол кезде жабдықтардың ескіруі, энергия тапшылығы және түсімнің өсу қарқынын сақтау мәселелері қалай өрбитіні белгілі болады:

"Әзірге бұл күнтізбесі жоқ "көпіршік": бәрі күйреу туралы талқылап жатыр, бірақ ешкім оның нақты күнін айта алмайды - сондықтан нарық фактілермен емес, күтулермен сауда жасап жатыр".

Stafory және Parodist AI стартаптарының негізін қалаушы Владимир Свешников болса, ЖИ классикалық мағынадағы көпіршік болады деп ойламайды.

"Меніңше, индустрия табыс табудың жеткілікті тәсілдерін табады және соңында қазір салынып жатқан инвестициялардың қомақты бөлігін ақтайды. Бағалауларда түзетулер, оның ішінде айтарлықтай төмендеу болуы әбден мүмкін. Бірақ, тіпті бір жерде "көпіршік" жарылса да, бұл апатқа әкеледі деп ойламаймын", - дейді ол.

Тарихта мұндай мысалдар бар

Ширек ғасыр бұрын әлем "доткомдар көпіршігі" деп аталған осындай күйзелісті бастан өткерді. Доткомдар деп қызметі сол кезде танымалдығы арта бастаған интернетпен байланысты кез келген компанияларды атаған. Бірнеше ай бойы олардың құны өсіп, жақын арада интернетсіз ешқандай үйреншікті процесс мүмкін болмайтынына сенімді жаңа инвесторларды тартып отырды.

Сол кездегі интернет-стартаптардың ерекшелігі - олар іс жүзінде пайда әкелмеді, тіпті дамуға да инвестиция салмай, тартылған ақшаның басым бөлігін маркетингке жұмсады.

2000 жылдың наурызында "көпіршік" жарылды: нарықта интернет-компаниялардың акцияларына бұдан да көп ақша төлеуге дайын сатып алушылар табылмай қалды да, котировкалар күрт төмендеді. Содан кейін әлемдегі жетекші технологиялық компаниялардың акцияларын біріктіретін NASDAQ Composite индексі 70 пайызға құлдырады.

Авторы: Алексей Афонский