Абзал Нарымбетов: Мұнай экспорттайтын балама бағыттарды дамытпағанымыз тарихи қателік болды

Каспий құбыр концорциумының (КҚК) инфрақұрылымына жасалған дрон шабуылы Қазақстанның мұнай экспорты қаншалықты осал екенін тағы бір мәрте көрсетті. Бір бағытқа тәуелді тасымал жүйесі ел экономикасын миллиардтаған шығынға ұшыратып, энергетикалық қауіпсіздік мәселесін күн тәртібіне шығарды. Energy Analytics директоры Абзал Нарымбетов бұл жағдайды «тарихи қателік» деп бағалады, деп жазады Egemen.kz.

Фото: istockphoto.com

Бұл шабуыл кімге қарсы бағытталған?

Украина тарапынан Каспий құбыр кәсіпорнына жасалған дрон шабуылы ел инфрақұрылымына тікелей әсер етіп, мұнай өндірісі мен экспортқа үлкен қауіп төндірді. Бұл – Украина мен Ресей арасындағы текетірестің ішкі эпизоды емес.

Абзал Нарымбетовтың айтуынша, мемлекет тарапынан бұл жағдайға байланысты ресми түрде нота жолданды. Алайда мәселені тек дипломатиялық деңгейде шешуге болады деу – шынайы ахуалды толық бағаламау болар еді.

«Бұл Украина мен Ресей арасындағы мәселе емес. Себебі КҚК арқылы өтетін мұнайдың 90%-ы Қазақстандыкі, 10%-ы ғана Ресейдікі. Сондықтан ондай шабуылдарды тек дипломатиялық жолмен тоқтатпай, жағдай жақсармайды. Бірақ дипломатиялық жолмен болмайтын болса, басқа қандай жолмен тоқтатуға болады деген сұрақ туындайды. КҚК арқылы өтетін мұнайдың көп бөлігі Еуропа елдерінің үлесіне тиеді. Еуропа Украинаға қолдау білдіріп отыр. Алайда Украина КҚК-ға шабуыл жасап, Еуропаның мұнай үлесіне зақым келтіріп отыр. Бәлкім, Батыс елдеріне шабуылдың салдарын тоқтату қажеттігін жеткізу қажет шығар. Себебі, КҚК-дағы шабуылдың салдарын Ресейден гөрі біз және батыс елдеріндегі, яғни АҚШ пен Еуропа мұнай-газ компаниялары көбірек тартып отыр», дейді сарапшы.

Сарапшының пайымынша, бұл мәселені күштеп пе әлде жұмсақ жолмен бе – әйтеуір, Батыс елдеріне ашық жеткізу қажет. Абзал Нарымбетов Ресейдің бұл инфрақұрылымды қорғауға аса мүдделі болмауы мүмкін екенін айтады.

«Ресей бұны қатты тоқтатуға тырыспауы мүмкін. Себебі инфрақұрылым көбіне Қазақстан мен батыс елдеріне тиесілі. Мұнда Ресейдің үлесі төмен. Сол себепті, қорғауға қатты қызығушылық болмауы мүмкін», дейді сарапшы.

Бұл жағдай Қазақстан үшін тәуекелді одан әрі арттыра түседі. Өйткені негізгі экспорттық арна бір мезетте геосаяси ойындардың алаңына айналып отыр.

Қазақстанның мұнайын тасымалдайтын танкерлер шабуылға ұшырады

Дрон шабуылы Қазақстанның мұнай нарығына әсер етті ме?

Сарапшының бағалауынша, КҚК-ның толық жұмыс істемеуі еліміздің мұнай нарығына орасан соққы болды. 2026 жылдың алғашқы онкүндігінде-ақ мұнай өндірісі айтарлықтай төмендеген. Ал бұл Қазақстан мен батыс компаниялары үшін зиян.

«Қазір түрлі есептер жүргізіліп жатыр. Күніне 800 мың баррель мұнайды тасымалдай алмай отыр. Экспортталмаған мұнай бәлкім 1 млрд долларға жетеді. Орташа есеппен – 1 млрд доллар қаржыдан қағылып отырмыз. Бұл – жалпы кіріс. Оның салығы, өз құны т.б. бар. Қазақстан құны 1 млрд долларға жуық мұнайды экспорттай алмады», дейді Абзал Нарымбетов.

Балама бағыт неге жоқ?

Қазақстан мұнайды экспорттаудың басқа баламалы жолдарын әзірге толық пайдалана алмай отыр. Бар болған күннің өзінде олардың өткізу қабілеті КҚК-мен салыстыруға келмейді.

«КҚК-ның өткізу қабілеті орасан. КҚК арқылы 2024 жылы 55 млн тонна мұнай экспортталса, 2025 жылы бәлкім 60 млн тонна шығар. Қазақстанда 60 млн тонна мұнайды шетелге жібере алатындай басқа бағыт жоқ», дейді Абзал Нарымбетов.

Сарапшы мысал ретінде Баку – Джейхан бағытын атады. Оның мүмкіндігі – нәбәрі 1,5 млн тонна.

«60 млн пен 1,5 млн тоннаны салыстыруға келмейді. Қытайға 1 млн тонна ғана жібере аламыз. 1 млн тонна қайда, 60 млн тонна қайда? Көріп отырғаныңыздай, 60 млн тоннаның оннан бір бөлігін де жіберетіндей баламалы жол жоқ», деді ол.

Қазақстан мұнайы теңізге неге жете алмай жатыр?

Бір бағытқа тәуелділік неліктен қауіпті?

Абзал Нарымбетов бұл мәселені 2022 жылдан бері айтып келе жатқанын жасырмады. Оның сөзінше, мұнай тасымалы бір бағытқа тәуелді болмауы керек.

«Бұл экономикалық тұрғыдан бізге минус. Біз тәуелсіз ел болсақ та, бір бағытқа экономикалық тұрғыдан тәуелді болып отырмыз. Мысалы, Қазақстан бюджетінің 40-50%-ы мұнай-газдан келеді, соның 40%-ы КҚК арқылы тасымалданатын мұнайдан түскен кіріс. Біздің 80% мұнайымыз КҚК арқылы экспортталатындықтан бұл бағыт өте маңызды», дейді сарапшы.

Энергетика министрлігі: Желтоқсан айында КҚК арқылы мұнай жөнелту көлемі төмендеді

2026 жыл мұнай-газ саласына қандай талап қояды?

Сарапшының айтуынша, 2026 жыл EMIA өңіріндегі мұнайды барлау және өндіру үшін өндіріс көлемінің өсуінен гөрі капитал тәртібіне басымдық берілетін кезең болады. Ірі компаниялар барлау мен өндіруден бұрын қолданыстағы кен орындарын жетілдіру мен кезең-кезеңімен кеңейтуге назар аударады.

«Бұл тәсіл жаңа өңірлердегі жобаларға да әсер етеді. Гайана құны төмендігінің арқасында тартымдылығын сақтайды. Ал Намибиядағы жобалар шығындарды бақылау және сенімді екенін дәлелдеу үшін кезең-кезеңімен іске асырылуы қажет. Үндістан секілді реттеуде қиындықтары бар елдерде кен орындарын игеру – ірі бір жолғы инвестициялардан гөрі кезеңдік жобалар мен бірлескен кәсіпорындар арқылы жүзеге асады.

Капитал тәртібіне басымдық беру арқылы жобаларды бақылау мен тәуекелдерді басқаруды күшейтетін құралдар мен әдістерді кеңінен қолдануға болады. Жұмыс көлемі, шығын және кестені біріктіретін Enterprise Project Performance (EPP) платформалары, сондай-ақ нарықтық жағдайлардың өзгеруіне байланысты құрылыс тоқтап қалу тәуекелін азайту үшін жасанды интеллектіні пайдалану кеңінен таралады», деді сарапшы.

Қазақстанның ірі кен орындарында мұнай өндірісі күрт төмендеді

Жасанды интеллект операциялық шығындарды қалай қысқартады?

Капитал тәртібімен қатар операциялық шығындарды қысқарту да негізгі бағытқа айналып отыр. Сарапшының айтуынша, тіпті кейбір компаниялар қызметкерлер санын қысқартуға мәжбүр. Chevron компаниясын бас директоры Майк Уирдің «Жұмыс орындарын сақтаудың ең тиімді жолы – бәсекеге қабілетті болу» деген сөзі осы ахуалды айқын сипаттайды.

 «Экономиканың ең үлкен потенциалы – активтерді басқаруда. ӨАБ (өндірістік активтерді басқару) жүйесін зауыт деңгейіндегі цифрлық егізбен біріктіру жабдықтың жай-күйі туралы деректерді еңбек шығындарын, қосалқы бөлшектерді және энергия тұтынуды азайтатын техникалық қызмет көрсету шешімдеріне айналдыруға мүмкіндік береді. Британдық және австралиялық ғалымдардың жарияланған зерттеулеріне сәйкес, мұндай комбинация пайдалану және техникалық қызмет көрсету шығындарын 20%-ға дейін төмендете алады. Бұл жетілген активті ұтымды пайдалануды жалғастыру мен оны жабу арасындағы шешуші фактор болуы ықтимал», дейді Абзал Нарымбетов.

КТК-ға жасалған шабуыл не себепті ел азаматтарына тікелей әсер етеді?

Абзал Нарымбетов бұл әсіресе компрессорлық қондырғылар, газ турбиналары, каталитикалық крекинг және гидрокрекинг секілді критикалық жабдықтарда айқын байқалатынын атап өтті.

«Ақауларды ерте кезеңде болжау арқылы шығындарды қысқартып қана қоймай, Scope 1 және Scope 2 аясындағы шығарындыларды да азайтады. Компаниялар жасанды интеллектіні тек бэк-офисті автоматтандыру үшін емес, сонымен қатар аса маңызды активтерді басқару үшін де кеңінен қолдана бастайды. 2024 жыл жасанды интеллектіні енгізудің бастапқы кезеңінде болды. Қызметкерлердің тек төрттен бірі ғана жұмыс істейтін компанияда жасанды интеллект қолданылатынын айтқан. Сол кезде ЖИ-ді қолданудың негізгі бағыттары жұмыс процестерін автоматтандыру және өзара әрекеттесуді жақсарту (30%), деректер аналитикасы арқылы өндірісті оңтайландыру (28%) және қашықтан мониторинг болды», дейді сарапшы.

Метан мен көміртек мәселесі қалай шешіледі?

Сарапшы Абзал Нарымбетов 2026 жыл метан шығарындыларын қысқарту мен көміртекті ұстау технологияларының операциялық модельдің бір бөлігіне айналатын кезең болуы ықтимал деп сипаттайды.

«Шығарындыларды қысқарту – операциялық қызметтің тағы бір негізгі бағыты. 2025 жыл сала үшін табыстылығы төмен немесе негізгі бизнес-модельге сәйкес келмейтін жаңартылатын энергия көздеріндегі жанама жобалардан бас тарту кезеңі болды. 2026 жыл бір мезгілде шығарындыларды азайтып, экономикалық пайда әкелетін екі стратегияның уақыты болуы мүмкін: метан шығарындыларын қысқарту және көміртекті ұстау, пайдалану және сақтау (CCUS)», дейді ол.

Халықаралық энергетика агенттігінің деректеріне сәйкес, энергетика секторындағы метан шығарындылары жылына 120 млн тоннадан асады, ал олардың шамамен 70%-ы қолданыстағы технологиялар арқылы азайтылуы мүмкін.

«Бұл шаралардың көпшілігі бір жылдан аз уақытта өзін-өзі ақтайды, өйткені ұсталған газды нарыққа шығаруға болады. Бұған қоса, метан шығарындыларын тиісті түрде қысқарту арқылы 2024 жылы 100 млрд текше метр газ нарыққа жеткізілуі мүмкін еді, ал әлем бойынша жыл сайын шамамен 150 млрд текше метр газ факелдерде жағылады.

2026 жыл EMIA өңіріндегі операторлар үшін метан шығарындылары мен газды алаулатып жағуды беделдік мәселе емес, нақты өндірістік шығын ретінде қарастыра бастайтын бетбұрыс кезеңі болуы ықтимал. Компаниялар метан шығарындыларының қарқындылығын төмендетіп, жекелеген активтерде тұрақты факельдік жағуды біртіндеп тоқтатады. Спутниктер арқылы анықталған «суперэмиттерлер» жедел жойылады, ал тәуекелі жоғары объектілерде үздіксіз мониторинг жүйелері енгізіледі. Қазіргі таңда әлемдік мұнай мен газ өндірісінің тек 5%-ы метанның дерлік нөлдік шығарындылары стандарттарына сәйкес келеді, ал алдағы жылдары бұл үлес өсуі тиіс.

Жасанды интеллект стационарлық датчиктерден, дрондардан және спутниктерден алынған деректерді біріктіре отырып, ағып кетулерді анықтауды жеделдетеді. Қысқасы, декарбонизация операциялық құралдар арқылы шешілетін нақты өндірістік міндетке айналып отыр», дейді сарапшы.

Еуропалық мұнай өңдеу құлдырап бара ма?

Еуропадағы мұнай өңдеу саласы құрылымдық қысқару кезеңін бастан кешіріп отыр. Бірқатар зауыттар жабылып, кейбірі биожанармай немесе тұрақты авиаотын өндірісіне көшіп жатыр. Дегенмен сарапшының айтуынша, сала толық тоқырауға ұшыраған жоқ.

«Shell Весселингтегі (Германия) зауытын жапты, Petroineos Грэнджмуттағы өндірісті тоқтатты, тағы бірнеше нысан қайта қарау сатысында тұр. Салалық зерттеулерге сәйкес, егер төмен маржалар мен саяси шектеулер сақталса, 2030 жылға қарай Еуропа бастапқы өңдеу (CDU) қуаттарының тәулігіне 2,1 млн баррельге дейінін жоғалтуы мүмкін.

2027 жылға қарай Еуропа шикі мұнай өңдеу қуаттары аз, бірақ орташа жүктемесі жоғары және төмен көміртекті интеграцияланған қондырғылары көп жаңа кезеңге қадам басады. Құндылық тек өңдеу көлемімен емес, энергия тиімділігімен, сенімділікпен және икемділікпен анықталады.

Сенімділік шешуші факторға айналуда. Орташа мұнай өңдеу зауытындағы (МӨЗ) жоспардан тыс тоқтаулар жыл сайын ондаған миллион доллар шығын әкеледі. Зауыттар кәсіпорын деңгейіндегі активтерді басқару (EAM) аясында APM жүйелерін енгізіп, процестерді басқарудың озық жүйелері мен болжамдық аналитиканы пайдалана отырып, жылу тасығыш қондырғылар мен сутек жүйелерінің тұрақтылығын арттыруда. Еуропадағы бірқатар алаңдар «цифрлық жөндеу» жүргізіп, өзгерістерді басқару және жұмысқа рұқсаттарды бақылау үшін бүкіл зауыт деңгейіндегі цифрлық егіздерді құруда. Басқа салалардан алынған тәжірибе, мысалы жылумен жабдықтау жүйелерін интеграциялау және «қағазсыз» операциялық модельдер, МӨЗ-дердің әлеуметтік лицензиясын нығайта отырып, отын тұтынуды қалай қысқартуға болатынын көрсетеді», дейді сарапшы.

Абзал Нарымбетовтың пайымынша, мұнай-газ саласындағы әрбір құлдырау кезеңі – бәсекелік артықшылық қалыптастыруға мүмкіндік.

«Бұл инвестициялар бір қарапайым міндетті шешеді: 2026 жыл мұнай-газ компаниялары үшін кезекті циклдің аяқталуы болуы тиіс. Мұндай кезеңдер маржаға, шығындарға және капиталдық салымдарға қысымның күшеюімен сипатталады. Бұрынғыдай «мұнай-газ дәуірінің аяқталуы» туралы мәлімдемелер айтылады. Алайда мұндай болжамдар 1920 жылдан бері жасалып келеді және әрдайым қате болып шықты. Шындық мынада: салаға тән «бум – құлдырау» циклдарында дәл осы құлдырау кезеңі бәсекелік артықшылық қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл кезеңнен сәтті өткен компаниялар алға шығады», деп түйіндеді Абзал Нарымбетов.

Соңғы жаңалықтар

Теміртаудың жылу құбырында апат болды

Энергетика • Бүгін, 18:47

Алматының бас полицейі журналистермен жүздесті

Қоғам • Бүгін, 18:22

Аққулар отбасы: Табиғи паркте сирек құбылыс тіркелді

Оқиға • Бүгін, 18:00

Қарағандыда балалардан 10 млн теңге ақша бопсалағандар ұсталды

Аймақтар • Бүгін, 17:58

Энергетика министрлігі: 2027 жылы елімізде энергия тапшылығы жойылады

Энергетика • Бүгін, 17:50

Асқар Жұмаділдаев: Суперкомпьютер күрделі есепті үш сағатта шығарып береді

Ғылым • Бүгін, 17:20

Елімізде пойыз жолаушыларына қандай талаптар қойылмақ?

Қоғам • Бүгін, 17:05

Мәжіліс депутаты дабыл қақты: Roblox баланың санасына қалай әсер етеді?

Қоғам • Бүгін, 16:50

Күндізгі сауда қорытындысы бойынша доллар тағы да қымбаттады

Қаржы • Бүгін, 16:40

Қазақстанда зейнет жасы өзгере ме?

Қоғам • Бүгін, 16:30

Депутат алкогольдік ішімдіктерді кешкі сағат сегізден кейін сатуға тыйым салуды ұсынды

Қоғам • Бүгін, 16:25

Павлодарда нейрожелі баланы ұру дерегін анықтаған

Қоғам • Бүгін, 16:15

Отандық тауар өндірушілер сертификат алу кезінде кедергіге тап болып отыр

Бизнес • Бүгін, 16:01

Елімізде мал өсірушілер одағы құрылып, жұмысын бастады

Қоғам • Бүгін, 15:50

Прокурорлар Оңтүстік Кореяның бұрынғы президентін өлім жазасына кесуді сұрады

Әлем • Бүгін, 15:40

Барлық жаңалықтар