Алтын Орда тарихы туралы қате түсініктерді жоятын кез келді Жақсылық Сәбитов

Тарихшы қазіргі оқулықтарда әлі күнге дейін XIX ғасырдан қалған қателер барын айтады.

Мәселен, 1830 жылдары Ресей ғылым академиясы Алтын Орда тарихы туралы ең үздік кітап жазуға байқау жариялаған. Байқауға жалғыз қатысушы австриялық шығыстанушы Йозеф фон Хаммер-Пургшталь болған.

— Ол орыс жылнамаларын білмеген, бірақ шығыс дереккөздерін жақсы меңгерген. Алайда оның еңбегін ресейлік тарихшылар сынға алған, — дейді Ж. Сәбитов.

Хаммер-Пургшталь Ақ Орда Жошы ұлысының шығысында, яғни қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан деп есептеген. Ал ресейлік ғалымдар ол жерде Көк Орда болғанын алға тартқан.

— Бұл дауға Шоқан Уәлиханов араласып, мұндай тартыстың мәні жоқ екенін жазған. Шын мәнінде, Ақ Орда мен Көк Орда резиденциялар еді. Біз әлі күнге дейін осы қате деректер енген оқулықтарды оқып келеміз. Ал бұл қатені Шоқан Уәлиханов екі жүз жыл бұрын түзетіп кеткен, – деді тарихшы.

Жақсылық Сәбитов қазіргі уақытта Алтын Орда тарихын зерттеумен айналысып жүр. Жақын уақытта Алтын Орда туралы қысқа, бірақ мазмұнды ғылыми кітап жазуды жоспарлап отыр.

— Ғылыми формат халыққа күрделі, себебі ондағы терминдер мен оқиға желісін түсіну үшін белгілі бір дайындық, білім қажет. Ал бұл жаңа кітаптың мақсаты - қарапайым оқырманды Алтын Орда тарихымен толықтай таныстыру. Оны оқығанда адам мүлде білмейтін деңгейден бастап, соңында бұл тақырыпты терең түсінетін дәрежеге жетуі керек, - дейді тарихшы.

Бұл бағытта тек кітап жазу ғана емес, жалпы Алтын Орда тақырыбын кеңінен таныту мәселесі тұрғанын айтады.

— Қазір ғалымдар жаңа «Қазақстан тарихының академиялық басылымы» аясында үшінші томды Алтын Орда кезеңіне арналған бөлек еңбек ретінде жазып жатыр. Сонымен қатар тек Алтын Орда тарихына арналған бірнеше томдық іргелі жоба да қолға алынды.

Деректер мен нумизматикалық материалдарға қарасақ, Алтын Орда дәуірінде шамамен жүзге жуық хан билік еткен. Үш ғасыр, 1206 жылдан 1502 жылға дейінгі кезеңді қамтитын бұл тарих оқиғаларға аса бай. Егер осы кезең бойынша көркем сериал түсіретін болсақ, кемі сегіз маусымға жететін туынды шығады. Әр маусымның өзіне тән саяси шиеленісі мен оқиғалары бар. Тіпті сюжет саны мен күрделілігі жағынан «Игра Престолов» сериалымен салыстыруға болады.

Мысалы, Берке ханның өмірін алсақ, нағыз көркем фильмге лайық оқиға. Оның өмірбаянында сценарий жанрының барлық заңдылығы бар. Әр ханның тағдырында осындай сюжеттер жетерлік. Сондықтан фильмдерден бөлек, комикстер, тіпті үстел ойындарын жасауға болады. Мәселен, Бату мен Берке туралы тарихи комикс жастар үшін тамаша формат болар еді, - дейді ол.

Қазіргі таңда Жақсылық Сәбитов тобы жасанды интеллект көмегімен тарихи бейнероликтер жасауды да қолға алып жатыр. Бірақ оның айтуынша, бұл бағытта кәсіби мамандардың араласуы аса қажет.

— Бізде тарихты терең білетін мамандар мен тарихтан хабары аз қоғам бар. Бірақ ғалымдар мен сол қоғамның арасында алтын көпір жоқ. Сондықтан тарихты түсінікті әрі тартымды етіп жеткізуді осы кітаптан бастағымыз келеді. Қазір мемлекет ғылымды қаржыландыра бастады, бірақ тарихты танымал ету, кең насихаттау жағы әлі кемшін тартып тұр. Подкастар бар, бірақ бізге көркем форматтағы, әсерлі жобалар керек, - дейді ол.

Айта кетейік, тарихшымен кездесуді MARWIN/Meloman дүкендер желісі ұйымдастырды. Жыл сайын мыңдаған оқырманды біріктіретін BOOKFEST биыл да ауқымды бағдарлама ұсынып отыр:

— үздік кітаптар жеңілдікті бағамен;

— сыйлықтар мен тосынсыйлар ұтыстары;

— отандық және шетелдік авторлармен кездесулер;

— танымал кәсіпкерлермен ашық сұхбаттар;

— шеберлік сағаттары, дәрістер және автограф-сессиялар.

Фестиваль аясында әртүрлі жастағы, түрлі қызығушылықтағы адамдарды біріктіретін үлкен әдеби алаң қалыптасады. Оның басты мақсаты – оқырмандарды әлемдік әдеби жауһарлармен таныстыру, оқу мәдениетін күнделікті өмір салтына айналдыру және отандық авторларды қолдау. Шара аталған дүкен желісі бар қалалардың бәрінде 31 қазанға дейін жалғасады.

Жақында осы жоба аясында белгілі қаламгер Баянғали Әлімжановтың балаларға арналған «400 тәтті тақпақ» атты тақпақтар жинағының таныстырылымы өткен болатын.

Камила Мүлік