АҚШ Қазақстан және Өзбекстанмен стратегиялық минералдар бойынша келісім дайындап жатыр сарапшы

– «C5+1» форматындағы соңғы кездесу екі жыл бұрын Нью-Йоркте өткен еді. Осы уақыт ішінде АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты саясатында не өзгерді және алдағы саммитте қай мәселелер қаралуы мүмкін?

– 2023 жылғы «С5+1» кездесуінен бері көп өзгеріс болды. Вашингтонда жаңа геостратегияны жүзеге асырып жатқан жаңа әкімшілік пайда болды. Осы тәсілге сәйкес, Америка Құрама Штаттары өңірлік одақтастары өздерінің стратегиялық аймақтарында қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін негізгі жауапкершілікті өз мойнына алады деп сеніп отыр.

Жаңа саясаттың мақсаты - Американың құрлықтағы қауіпсіздіктің негізгі кепілі ретіндегі рөлін азайтып, күш-жігерді теңіздегі қауіпсіздікке, технологиялық және стратегиялық тежеуге жұмылдыру.

– Жақында Қазақстан АҚШ-пен локомотив шығару бойынша құны 4 млрд доллар болатын ірі келісімге қол қойса, Өзбекстан 8 млрд долларға америкалық ұшақтарды сатып алу туралы шартты бекітті. АҚШ пен Орталық Азия елдері арасында тағы да ірі келісімшарттар бола ма? Вашингтон қай салаларға көбірек назар аударып отыр?

- Менің ойымша, бұдан басқа қосымша келісімдер жасалады. Әсіресе, Оңтүстік Кавказдағы негізгі көлік торабын ашқан «Трамп жолы» (Trump Route for International Peace and Prosperity) жобасы бойынша келісімінен кейін ірі мәмілелер жасалуы ықтимал.

Бұл өз кезегінде Орталық Азия елдерімен қарым-қатынастың стратегиялық маңызын көтеретін Орта дәліз арқылы Шығыс пен Батыс арасындағы Транскаспий саудасын кеңейту үшін алғышарттар жасайды.

Мұнымен қоса, Трамптың қазіргі әкімшілігі сирек кездесетін элементтер бойынша АҚШ-тың Қытайға тәуелділігін азайтуды мақсат етіп қойды. Осы орайда алдағы екі жылда Қазақстанмен және Өзбекстанмен маңызды минералдарды жеткізу мен өңдеуге қатысты жаңа келісімдер болады деп санаймыз.

Атап айтқанда, жақында АҚШ Мемлекеттік хатшысының бірінші орынбасары Кристофер Ландау мен АҚШ Президентінің арнайы өкілі Серджио Гор осы екі елге қатысты келіссөздерді алға жылжыту үшін сапармен барды.

– Қазақстанға қатысты АҚШ-тың «Джексон-Вэник» заңы мен 25 пайыздық тариф әлі де күшінде. Бұл шаралар екіжақты экономикалық қатынастардың дамуына қалай әсер етеді? Вашингтонның бұл шектеулерді қайта қарауға дайын екенін білдіретін белгілер бар ма?

– «Джексон-Вэник» заңының күшін жою - уақыт еншісінде, яғни күн тәртібінде тұрған мәселе. Ал 25% шамасындағы тарифке тоқталсақ, бұл келіссөздер барысында талқылануы мүмкін тақырыптың бірі болады деп ойлаймын.

– АҚШ пен Орталық Азия елдері арасындағы ынтымақтастықты нығайтудың стратегиясы қандай болуы керек?

– Америка Құрама Штаттары мен оның Орталық Азиядағы серіктестері «С5+1» форматын стратегиялық әріптестікке айналдыру үшін қазіргі геосаяси сәтті пайдаланып қалуы керек. Бұл қадамдар өңір елдеріне Батыспен және жалпы халықаралық қоғамдастықпен байланысты нығайтуға мүмкіндік береді.

Еске салсақ, жыл басында АҚШ Қазақстанға қатысты «Джексон-Вэник» түзетулерін жою туралы заң жобасын қарайтыны мәлім болды. 

Айта кетейік, биыл тамызда АҚШ президенті Дональд Трамп бірқатар елге, соның ішінде Қазақстанға да жаңа кедендік баж салығын енгізді.