Аулада баспанасыз адамдар жүрсе, тұрғындар қайда шағымдана алады

Қиын жағдайға тап болған адамдарды біреулер аяуы мүмкін. Дегенмен олардың көпқабатты тұрғын үйдің (КТҮ) маңында күнделікті тіршілік етуі тұрғындарға қолайсыздық тудыратыны да рас. Олар балалар алаңындағы немесе жақын маңдағы саябақтағы орындықтарда түнеуі мүмкін. Мұндай жерлерде жасыл желек те, серуендеп жүрген адамдар да бар.

Ал балалардың көз алдында осындай көріністердің болуы оларға қызық көрінгенімен, тәрбиелік тұрғыдан дұрыс емес.

Бұл тек жалпылама жағдай емес, автордың өзі тұратын үйде де кездескен мәселе. Алайда мақаланың мақсаты нақты бір үйдің мәселесін шешу емес, құқықтық тұрғыдан кеңірек проблеманы көтеру болғандықтан, мекенжай аталмайды.

Сол себепті бұл құбылыстың себептеріне де тоқталмаймыз. Қандай жағдай болса да, қаңғыбастық барлық заманда болған. Тіпті ең қуатты жазалау жүйесі бар мемлекеттер де, капитализмнің гүлденген кезеңі де бұл мәселені толық шеше алмады.

Ендеше, оның салдары мен нақты құқықтық тұстарын қарастырайық. Аулаға баспанасыз адамдар тұрақтап алса, не істеуге болады?

Ең алдымен, белгілі бір тұрғылықты жерінің болмауы Қазақстан заңнамасының талаптарына қайшы келетінін атап өткен жөн. Алайда қаңғыбастықтың өзі үшін жауапкершілік қарастырылмаған. Атап айтқанда, Қазақстанның Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде (ӘҚБтК) қаңғыбастыққа қатысты жеке бап жоқ. Мұнда өзіндік құқықтық қайшылық бар. Енді рет-ретімен түсіндірейік.

Қазақстанда "Халықтың көші-қоны туралы" заң қолданылады. Оның 1-бабының 26) тармақшасына сәйкес, ел ішінде тұрақты немесе уақытша тұру мақсатында өз бетінше қоныс аударатын адам ішкі көшіп-қонушы болып есептеледі.

Ал 51-баптың 2-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, мұндай адам тұрғылықты жері және уақытша тұратын (болатын) жері бойынша тіркелуге міндетті.

Тіркеусіз тұру – заңнамада белгіленген тәртіпті бұзу. Қаңғыбастыққа арналған жеке бап болмағанымен, ӘҚБтК-де Қазақстан аумағында тіркеусіз тұруға қатысты 492-бап бар.

Осы бапқа сәйкес, Қазақстан азаматтарының тіркеусіз тұрғаны үшін мынадай жауапкершілік қарастырылған:

10 күннен бір айға дейін – ескерту жасалады (ӘҚБтК-нің 492-бабының 1-бөлігі);бір айдан астам уақыт – 7 АЕК мөлшерінде айыппұл салынады. 2026 жылы бұл 30 275 теңге (492-баптың 2-бөлігі).

Алайда мұнда бір ескеретін жайт бар.

Халықты тіркеу қағидаларының 13-тармағына сәйкес, егер Қазақстан азаматы жаңа жерде бір айдан аспайтын мерзімге қалуды жоспарласа, тіркелудің қажеті жоқ. Ал бір жылға дейін уақытша тұратын болса, бір ай өткеннен кейінгі 10 күн ішінде ішкі істер органдарында уақытша тіркелуі керек.

Яғни есептеу мерзімі адамның жаңа жерге нақты келген күнінен емес, тіркеу талап етілмейтін бір ай аяқталғаннан кейін басталады.

Бұл талап ӘҚБтК-нің 492-бабына берілген ескертпеде де көрсетілген:

"Осы баптың бірінші бөлігіндегі Қазақстан Республикасы азаматтарының уақытша болатын (тұратын) жері бойынша тіркеусіз тұруына қатысты талаптар уақытша болатын (тұратын) жерінде бір айға дейін тұратын уақытша тұрғындарға қолданылмайды".

Уақытша тіркелу қағидалары 16 жасқа толмаған балаларға, вахталық әдіспен жұмыс істейтіндерге, іссапарға барған адамдарға, оқуға келгендерге, сондай-ақ дене функцияларының тұрақты бұзылуы салдарынан тіршілік әрекеті шектелген және емдеу мекемелерінде жатқан азаматтарға қолданылмайды.

Демек, баспанасыз адам да ішкі көшіп-қонушы ретінде қарастырылады.

Сонымен, тіркеусіз тұрудың алғашқы бір айы мен одан кейінгі 10 күн ішінде жауапкершілік туындамайды. Ал екі айға дейінгі мерзімде де жаза ескертумен шектелуі мүмкін. Оның үстіне, қаңғыбастықпен жүрген адамдардың бір жерде ұзақ уақыт тұрақтауы сирек кездеседі. Бәлкім, олар заңдағы осы мерзімдерді білетін де шығар.

Оған қоса, адамның аулада нақты қай уақыттан бері жүргенін анықтау оңай емес. Тұрғындар оның қашан келгенін есіне түсіре алмауы мүмкін. Тіпті адамның өзі де нақты күнін білмеуі ықтимал.

Алайда мұндай өмір салтымен қатар жүруі мүмкін басқа құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілік қарастырылған.

Мәселен, адам өз әрекетімен, соның ішінде физиологиялық қажеттіліктерін қоғамдық орында өтеу арқылы айналасындағыларды құрметтемейтінін білдірсе, бұл ӘҚБтК-нің 434-бабы бойынша ұсақ бұзақылық ретінде саралануы мүмкін.

Егер азамат қоғамдық орында алкоголь ішсе немесе дәл сол жерде ішімдік ішпесе де, адамның қадір-қасиетін қорлайтын дәрежеде мас күйде жүрсе, ӘҚБтК-нің 440-бабы қолданылады.

Ал қайыр сұраған жағдайда 449-бап бойынша жауапкершілік қарастырылған.

Аталған баптарда айыппұлдан бөлек, белгілі бір жағдайларда әкімшілік қамаққа алу және қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жаза да көзделген. Кейбір жағдайларда бұл шаралар құқық бұзушылық бір жыл ішінде қайталанса қолданылуы мүмкін.

Баспанасыз адамдардың көпшілігінде тұрақты табыс болмауы ықтимал. Сондықтан мұндай жағдайларда басқа жаза түрлері де қарастырылуы мүмкін. Дегенмен нақты шешімді сот қабылдайды.

Осылайша, аулада тұрақтап жүрген адамдардың әрекеттері құқық бұзушылық белгілеріне сәйкес келсе, сол фактілерді тіркеп, полицияға жүгінуге болады. Автордың айтуынша, сөз болып отырған адамдар да тәжірибе жинаған болуы мүмкін: олар ашық түрде ішімдік ішпейді, ал белсенді тіршілігін көбіне қараңғы түскенде жүргізеді. Тыныштықты бұзбайды, агрессия танытпайды. Мұндай жағдайда оларды жауапкершілікке тарту оңай емес.

Дегенмен тағы бір құқықтық тетік бар.

Егер адамның тұрғылықты жері ғана емес, жеке басын куәландыратын құжаттары да болмаса және оның кім екенін анықтаудың басқа мүмкіндігі болмаса, "Құқық бұзушылық профилактикасы туралы" заңның 56-бабына сәйкес, оған жүріп-тұру еркіндігін алдын ала шектеу шарасы қолданылуы мүмкін.

Мұндай адамдарға қатысты әрекет ету тәртібі "Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде, арнаулы үй-жайларда ұстау тәртібі мен шарттары туралы" заңның 3-1-тарауында реттелген.

Яғни ауладағы немесе саябақтағы орындықтарда түнеп жүрген адамдардың әрекеті тұрғындарға қолайсыздық тудырса, олардың жеке басын куәландыратын құжаттарының бар-жоғын тексеру туралы полицияға хабарлауға болады. Өйткені құжаттары жоғалған болуы да ықтимал. Мұндай жағдайда адамның жеке басы анықталғанға дейін оны қабылдау-тарату орнына 30 тәулікке дейін уақытша орналастыруы мүмкін.

Алайда кейін ол бәрібір босатылады. Сол уақыт аралығында қыс түсіп, аяз басталуы да мүмкін. Сонда мәселе уақытша өздігінен шешілгендей көрінеді: баспанасыз адамдар басқа жаққа кетіп, көзден ғайып болуы ықтимал.

Бірақ бұл – мәселенің уақытша ғана шешімі.