Бюджеттен қолдау алатын компаниялардың рейтингін анықтайтын ұлттық агенттік құрылады

Қазақстанға бұл не үшін керек? Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі төрағасының орынбасары Мария Хаджиева аталған заң жобасын дайындауға ең әуелі ұлттық рейтинг агенттігін құру қажеттігі түрткі болғанын айтады.

— Ресей арнайы әскери операция бастаған кезде (Украинадағы соғыс — ред.) бүкіл халықаралық рейтинг агенттіктері ол елдің қаржы ұйымдары мен банктерінің рейтингін олардың экономикалық-қаржылық жағдайына қарамастан жойды. Ұлттық рейтинг агенттігін құру осы тұрғыдан маңызды болып отыр, — деді Мария Хаджиева.

Ал Мәжіліс төрағасының орынбасары Дания Еспаева Қазақстанның қаржы нарығында ірі халықаралық рейтинг агенттіктерінің ғана қызмет көрсетуі отандық бизнестің мүмкіндіктерін шектеп отырғанын айтты.

— Қызмет көрсету құны жоғары болғандықтан Қазақстандағы қаржы ұйымдарының бәрі бірдей халықаралық рейтинг агенттіктеріне жүгіне алмайды. Бізге нарықты сапалы, объективті, ең бастысы, қолжетімді рейтинг қызметтерімен қамтамасыз ету үшін кредиттік рейтингтік агенттіктердің ішкі нарығын дамыту қажет, — деді ол.

Мария Хаджиеваның айтуынша, елде жұмыс істеп келе жатқан рейтинг агенттіктерінің қызметі 1 миллион доллардан басталады. Ал жергілікті рейтинг агенттіктердің қызмет құны ауқымына қарай 10 мың доллардан басталады деген есеп бар.

Заң жобасында халықаралық агенттіктерге балама ретінде құрылатын жергілікті агенттіктер бәсекеге қабілетті болуы үшін оларға жеткілікті өкілеттіктер беру көзделген.

Құжатты талқылауға қатысқан депутаттар заңнаманы бұл тұрғыдан жетілдіру бірінші кезекте Еуразиялық экономикалық одақтың қаржы нарығын қазіргі геосаяси ахуалға бейімдеу саясатынан туындап отырғанын еске салып өтті. Депутаттарды заң жобасының аясында құрылатын алғашқы жергілікті агенттікке «ұлттық» мәртебесін беру мәселесі көбірек қызықтырды. Құжатты әзірлеген Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі бұл алғашқы жергілікті агенттікке Ұлттық банкті құрылтайшы етіп енгізуді ұсынып отыр. Оның үлесі пайыздан аспайды деп көрсетілмек. Қалған құрылтайшылардың үлесі пайыздан аспау керек.

Мария Хаджиева мұндай қадам жергілікті агенттікті құруға ешбір инвестордың зауқы соқпаған жағдайда мемлекетке өз күшімен бәсекеге қабілетті ойыншы қалыптастыруға мүмкіндік беретінін айтады.

— Ұлттық банк бұл агенттіктің құрылтайшылар құрамында тұрақты болмау керек деген ұстанымымыз бар. Агенттік нарықтағы тең терезелі ойыншыға айналғаннан кейін біртіндеп үлестерімізді азайтып, кейін мүлде шығып кететін шығармыз. Өйткені шынымен де нарықтық принциптерде жұмыс істейтін агенттік болу үшін мемлекеттің қатысуы болмау керек, — дейді Ұлттық банк төрағасының орынбасары Әлия Молдабекова.

Мария Хаджиева бұған дейін ішкі нарықта 3 бірдей жергілікті рейтинг агенттігі болғанын, бірақ ірі халықаралық агенттіктермен бәсекеге төтеп бере алмай тарап кеткенін айтады. Келешекте құрылатын агенттіктер солардың ағын құшпау үшін «Даму», «Бәйтерек» сияқты қары институттары арқылы қаржылай қолдау алатын ұйымдарды рейтинг агенттіктері арқылы бағалау тетігі енгізілмек. Заң жобасына осындай норма ұсынылып отыр. Мария Хаджиева заңнамада нақты міндеттеу болмайтынын, бірақ бизнесті бюджет есебінен қаржыландыратын ұйымдардың бәріне кредиттік рейтинг көрсеткіштерін есепке алу құқығы берілетінін айтып нақтылады.

— Біз осы арқылы мемлекеттен субсидия алатын, жеңілдетілген несие мен өзге де қаржылай қолдау алатын компанияларды, бюджет есебінен іске асатын жобалардың мердігерлерін кредиттік рейтинг арқылы да бағалау тетігін іске қосқымыз келеді, — деді Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі төрағасының орынбасары.

Заң жобасында жергілікті рейтинг агенттіктері Еуропалық Одақ пен Америка Құрама штаттарында, Азия-Тынық мұхит аймағында қатар мойындалған рейтинг агенттіктерінің әдістемесі бойынша жұмыс істеуі керектігі айтылған. Алайда мұндай ірі агенттіктердің әдістемесін сатып алу өзі жаңадан құрылып жатқан жергілікті агенттіктерге ауыр болатыны анық. Сондықтан заң жобасында әлемдік деңгейде мойындалған ірі халықаралық агенттіктерді жергілікті агенттікке құрылтайшы болып кіру үшін әдістемесін мүлік ретінде енгізу құқығы берілмек.

Мәжіліс спикерінің орынбасары Дания Еспаева Ресей мен Өзбекстанда қазірдің өзінде жергілікті рейтинг агенттіктері жұмыс істеп тұрғанын еске салды. Оның пайымдауынша, заң жобасы осы күйінде қабылданып кетсе, көрші елдердің аяқтан тұрып үлгерген агенттіктері Қазақстандағы босаған нарықты бірден жаулап, отандық агенттіктерді ығыстырып тастауы мүмкін. Заң жобасының авторлары ондай тәуекелдің болатынын теріске шығарып отыр. Ақыры бұл мәселе заң жобасын әрі қарай пысықтайтын жұмыс тобында талқыланатын болды. Ол жұмыс тобы 2026 жылдың қаңтарында іске кіріседі.

Бұған дейін Sustainable Fitch агенттігі Отбасы банктің тұрақты даму рейтингін 55 балдан 60 балға көтергенін жазған едік.