Донорлық мәдениетті дамытуға не кедергі?

Дүниежүзілік денсаулық сақ­тау ұйымының мәліметінше, әлемде жыл сайын 120 мил­ли­он­нан астам рет қан тапсы­ры­­лады. Алайда бұл көрсеткіш барлық елде бірдей емес. Та­бысы жоғары мемлекеттерде қан тапсыру белсенділігі әлде­қайда жоғары болса, дамушы елдерде донор тапшылығы әлі де өзекті мәселе болып отыр. 

Қанға сұраныс азаймайды

Астанада бүгінде қан қоры жеткілікті болғанымен, қажет­тілік жыл сайын артып келеді. Бұған халық санының көбеюі, күрделі хирургиялық операция­лардың көбеюі және өңірлерден келетін пациенттер санының артуы әсер етіп отыр.

Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығының бас­қарма төрағасы Сәния Әбдір­ахманованың айтуынша, қа­з­ір­гі уақытта барлық қан топта­рына тұрақты түрде сұраныс бар. Сондықтан донорлар қа­тарын үздіксіз толықтырып отыру маңызды. 

Маманның сөзінше, қан қоры көбіне жазғы демалыс кезінде, мереке күндері және Ра­мазан айында азайып кетеді. Себебі дәл осы уақытта тұрақты донорлардың келуі сирейді. Мұндай кезеңдерде қан орта­лығы бұрыннан қан тапсырып жүрген азаматтарды шақырып, ақпараттық жұмыстарды күш­ейтеді.

Ынталандыру жүйесі жаңартуды қажет етеді

Қазақстанда қан донорлығы ерікті әрі өтеусіз негізде жүзеге асырылады. Бұл – халықаралық тәжірибеге сай келетін қағидат. Алайда кейінгі жылдары ма­мандар мен қоғам белсенділері донорларды әлеуметтік тұрғы­дан қолдау тетіктерін жетілдіру қажеттігін жиі көтеріп жүр.

Қазір Қазақстанда ерікті түр­де қан тапсырған азамат­тар­ға ағзаның энергия шығынын өтеу үшін 0,25 АЕК, яғни 1081 теңге көлемінде өтемақы төле­неді. Бұл қаражат қанның өзі үшін емес, донордың тамақ­тануына және физиологиялық қалпына келуіне арналған. Ал­ай­да мамандар мұндай өтем­ақының символикалық сипатта екенін айтып, тұрақты донор­ларды әлеуметтік қолдау тетік­терін жетілдіру қажеттігін көтеріп келеді. Сөзіміз жалаң болмасын, биыл сәуір айында депутат Қарақат Әбден қан донорларына төленетін өтем­ақыны қазіргі 0,25 АЕК-тен 1-1,25 АЕК-ке дейін ұлғайтуды және «Құрметті донор» мәрте­бесін қайта енгізуді ұсынған болатын. Алайда Үкімет бұл бастама қосымша бюджет шы­ғынын талап ететінін айтып, қолдау білдірген жоқ.

Ал әлемнің бірқатар елінде, әсіресе Еуропада тұрақты және ерікті донорларды қолдау жүйе­сі әлдеқашан қалып­тас­қан. Мәселен, Италияда тұр­ақты донорларға ақылы дема­л­ыс күні берілсе, Испания мен Португалияда тегін меди­ци­налық тексерулер ұйымдас­ты­рылады. Польшада «Құрмет­ті донор» мәртебесін алған аза­маттарға әлеуметтік жеңіл­дік­тер қарастырылған. Ал Ұлы­британия, Швеция, Ирландия және Аустралияда донорларға олардың тапсырған қаны қай ауруханада пайдаланылғаны туралы SMS немесе мобильді қосымша арқылы хабарлама жіберіледі. Сарапшылардың пікірінше, мұндай қарапайым кері байланыс адамдардың дон­орлыққа деген ынтасын арт­тырып, олардың тұрақты донор болып қалуына оң әсер етеді. Сондай-ақ Еуропаның бірқатар елінде донорлар тегін медициналық тексеруден өтіп, қоғамдық көлік немесе мәдени нысандар қызметін жеңіл­дік­пен пайдалана алады. 

Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығының бас­қарма төрағасы Сәния Әбді­рах­манова да Қазақстанда дон­ор­ларды қолдау тетіктерін жүйе­леу қажет деп санайды. Оның айтуынша, қазір тұрақты донорларға алғыс хаттар та­быс­­талып, серіктес ұйым­дардың қол­дауымен кинотеатр билет­тері мен түрлі жеңілдік ұсын­ыл­ғанымен, бұл мемле­кеттік қолдау жүйесіне кір­мейді. «Менің ойымша, ең бастысы, тұрақты және ерікті донор­лар­ды қолдау тетіктерін мемле­кеттік деңгейде күшейту керек. Донорлардың қоғамға қосып отырған үлесін ескере отырып, оларға арналған әлеу­меттік ынта­ландыру шара­ларын заң­на­малық тұрғыда қарастыру маңызды. Сонымен қатар жұ­мыс берушілердің до-

н­орлықты қолдауын арттыру және жастар арасында донор­лық мәдениетін қалыптастыру қажет. Осындай кешенді шара­лар ерікті және тұрақты донор­лар санын арт­тыруға мүмкіндік береді. Өз басым  донорларды қолдаудың бірыңғай ұлттық бағдарла­ма­сын енгізуді ұсынар едім. Бұл донорлардың қоғам­дағы мәр­те­бесін арттырып, жаңа донор­ларды тартуға мүмкіндік береді», – дейді ол.

Жастар – донорлық қозғалыстың тірегі

Қан қызметінің тұрақты­лығы, ең алдымен, жастардың белсенділігіне байланысты. Себебі 18 жастан бастап донор болған азамат денсаулығы мүм­кіндік берген жағдайда ұзақ жылдар бойы тұрақты түрде қан тапсыра алады. Маман­дардың айтуынша, жас ағза қан тапсыру рәсімінен кейін тезі­рек қалпына келеді. Сондықтан әлемнің көптеген елінде до­нор­лық мәдениетін қалыптас­тыру жұмысы, ең алдымен, студенттер мен жас мамандарға бағытталады.

Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы да осы бағытқа ерекше көңіл бөліп келеді. Жоғары оқу орын­да­рында көшпелі донорлық акция­лары өткізіліп, дәрістер ұйымдастырылады. Әлеу­меттік желілер арқылы ақпа­рат­тық-түсіндіру жұмыстары жүргізі­леді. Бір рет қан тап­сырған жас­тармен байланыс үзілмей, олардың тұрақты донорға айна­­л­уы­на жағдай жасалады.

Мәселен, Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы мен Назарбаев университеті бірлесіп өткізген акциялар нәтижесінде 2023-2025 жыл­дары университет қауымдасты­ғының 714 мүшесі қан тапсы­рып, 321 литрден астам қан жиналған. Тек 2025 жылдың ақпанындағы екі күндік акция барысында 200-ге жуық адам донор атанса, олардың 74-і студент болған. Бұл жоғары оқу орындарындағы ақпараттық жұмыстардың жастардың аза­мат­тық белсенділігін арттыру­дағы маңызын көрсетеді.

Қан ғана емес, сүйек кемігі де өмір сыйлайды

Көпшілік қан донорлығы туралы жақсы біледі. Ал гемо­поэздік дің жасушалары донор­лығы жөнінде ақпарат әлі де аз. Донорлықтың бұл түрі лейкоз, лимфома, апластикалық ане­мия секілді қан ауруларымен күресіп жүрген адамдар үшін кейде жалғыз емдеу тәсілі саналады.

Қазақстандағы Ұлттық сүйек кемігі донорларының тіркелімі 2011 жылдан бері жұмыс істейді. Биылғы шіл­де­дегі мәлімет бойынша тіркелім­де 15500-ден астам әлеуетті донор бар. Жыл сайын олардың қатары шамамен 1500-1700 адамға көбейеді. Ал биыл тағы екі мыңға жуық жаңа еріктіні тіркеу жоспарланып отыр.

Мамандардың айтуынша, бұл жерде басты мәселе донор­лар санында ғана емес. Ең маң­ыздысы – пациентпен тіндік сәйкестік анықталған кезде донордың өз шешімінен бас тарт­пауы. Сондықтан тіркел­імге қабылданатын әрбір аза­мат­пен алдын ала кең көлемді түсіндіру жұмыстары жүргіз­іледі.

Бір бөтелке қан – жанашырлықтың өлшемі

2025 жылдың қоры­тын­дысы бойынша Астанада 5830 тұрақ­ты қан доноры тіркелген. Бұл азаматтар мыңдаған адам­ның өміріне араша болып жүр. Өйткені бір адамның тап­сырған қаны компоненттерге бөлініп, бірнеше науқасқа құйылады.

Қазіргі әлемде донорлық медициналық қызмет қана емес, азаматтық мәдениеттің көрсеткішіне айналды. Дамы­ған елдерде адамдар қан тапсы­ру­ды қалыпты өмір салтының бір бөлігі ретінде қабылдайды. Қазақстан да осы бағытқа бет бұруы үшін донорларды мем­лекеттік деңгейде қолдау, жас­тар арасында ақпараттық жұ­мысты күшейту және қоғамда донорлықтың маңызын кеңі­нен насихаттау қажет. Өйткені донорлық – жай ғана бір бөтелке қан емес. Бір отбасы­ның үміті, бір ананың көз жасы, бір баланың болашағы дәл осы бір бөтелке қанға тікелей байланысты болуы мүмкін.

Айгүл Сейіл