Ел тұрғындарының әл ауқаты артты ма? Ғалымдар не дейді?

Кедейлікке көзқарас өзгерді

Ұзақ уақыт бойы кедейлік адамның табысы белгіленген күнкөріс шегінен төмен болған жағдайда анықталды. Мұндай тәсіл статистикалық есеп жүргізуге қолайлы болғанымен, уақыт өте келе оның шектеулері байқалды. Себебі бірдей табысқа ие адамдардың өмір сүру деңгейі, денсаулығы, білімі мен қоғамдағы орны әртүрлі болуы мүмкін.

Кедейлікті түсіндірудегі жаңа бағыттардың қалыптасуына Нобель сыйлығының лауреаты Амартия Сеннің еңбектері үлкен әсер етті. Ол ұсынған «мүмкіндіктер тұжырымдамасына» сәйкес, адамның әл-ауқаты қолындағы ресурстар көлемімен емес, сол ресурстарды пайдаланып өз өмірлік мақсаттарына жете алу мүмкіндігімен өлшенеді. Бұл идея қазіргі көпөлшемді кедейлік индекстерінің негізіне айналды.

Зерттеушілер Марк Десерф, Диего Феррандо және Майкл Куинн адамдардың өз жағдайын бағалауы тек табыс көлеміне байланысты емес екенін көрсетеді. Кейбір адамдар үшін маңыздысы – нақты табыс мөлшері болса, енді біреулер өз жағдайын қоғамдағы орташа деңгеймен салыстыру арқылы бағалайды.

Осыған байланысты ғалымдар иерархиялық кедейлік индексін ұсынады. Бұл тәсіл абсолютті және салыстырмалы кедейлікті ажыратып қарастыруға мүмкіндік береді.

Абсолютті кедейлік адамның негізгі қажеттіліктерін – тамақ, тұрғын үй, киім, білім мен медициналық көмекті қамтамасыз ете алмауымен сипатталады. Ал салыстырмалы кедейлік қоғамның қалыпты әлеуметтік және экономикалық өміріне толық қатыса алмаумен байланысты.

Ғалымдардың пікірінше, халықаралық ұйымдар қолданатын дәстүрлі көрсеткіштер кей жағдайда кедейліктің нақты құрылымын көрсете алмайды. Сондықтан жаңа тәсілдер кедейліктің түрлі деңгейлері мен ерекшеліктерін ескеруді ұсынады.

Көп өлшемді кедейлік

Экономистер Нанак Каквани мен Хён Сон қазіргі көп өлшемді кедейлік көрсеткіштерінің кейбір кемшіліктеріне назар аударады. Олардың пікірінше, көптеген әдістемелер кедейлік пен мүмкіндіктердің шектелуін бір ұғым ретінде қарастырады.

Мысалы, ауқатты адамның денсаулығында күрделі мәселелер болуы мүмкін. Бұл оның өмір сапасын төмендеткенімен, оны экономикалық тұрғыдан кедей етеді дегенді білдірмейді. Сондықтан зерттеушілер кедейлікті ресурстар тапшылығы арқылы бағалау қажет деп есептейді.

Әлеуметтік саясаттағы жаңа тәсіл

Зерттеушілер әлеуметтік саясаттың тиімділігін бағалауда «ресурстар» мен «нәтижелер» ұғымдарын ажыратуды ұсынады.

Ресурстарға:

білім беру; медициналық қызметтер; тұрғын үй; көлік инфрақұрылымы; интернетке қолжетімділік жатады.

Ал нәтижелерге:

денсаулық жағдайы; өмір сүру ұзақтығы; білім деңгейі; кәсіби біліктілік; өмір сапасы кіреді.

Мемлекет ең алдымен азаматтардың негізгі қызметтер мен ресурстарға қолжетімділігін қамтамасыз ету арқылы әлеуметтік жағдайды жақсарта алады.

Қазақстандағы кедейлік көрсеткіштері

Ресми деректерге сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы кедейлік деңгейі 5 пайызды немесе шамамен 1,02 миллион адамды құрады. Бұл көрсеткіш күнкөріс минимумынан төмен табыс табатын азаматтардың үлесін көрсетеді. Сол жылы жан басына шаққандағы күнкөріс орта есеппен 57 116 теңге болды.

Сонымен қатар:

кедейліктің тереңдігі – 0,8%; кедейліктің өткірлігі – 0,2%; Джини коэффициенті – 0,291; табыс айырмашылығын көрсететін қорлар коэффициенті – 5,98 есені құрады.

Бұл деректер Қазақстанда табыс теңсіздігінің салыстырмалы түрде қалыпты деңгейде екенін көрсетеді. Дегенмен мұндай көрсеткіштер әлеуметтік оқшаулану, сапалы қызметтерге қолжетімділік пен мүмкіндіктер теңсіздігін толық ашып көрсете алмайды.

Жаңа өлшем жүйесі

2026 жылдан бастап Қазақстанда кедейлікті бағалаудың жаңартылған әдістемесі енгізілді. Ол халықаралық тәжірибеге сәйкес бірнеше бағытты қамтиды:

абсолютті кедейлік; салыстырмалы кедейлік; көпөлшемді кедейлік көрсеткіштері; субъективті кедейлік деңгейі.

Жаңа жүйе азаматтардың табысын ғана емес, олардың өмір сүру жағдайын, білім мен денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділігін де бағалауға мүмкіндік береді.

Қазіргі экономикалық ғылым кедейлікті тек табыстың төмендігі ретінде қарастырудан біртіндеп бас тартып келеді. Бүгінде бұл ұғым адамның мүмкіндіктерімен, әлеуметтік жағдайымен және өмір сапасымен тығыз байланыстырылады.

Қазақстан үшін де бұл бағыттың маңызы зор. Елде абсолютті кедейлік деңгейі төмен болғанымен, аймақтар арасындағы айырмашылықтар, сапалы қызметтерге қолжетімділік және мүмкіндіктер теңдігі мәселелері өзекті болып қала береді.

Осы тұрғыдан алғанда, 2026 жылдан бастап енгізілген жаңа әдістеме әлеуметтік саясаттың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл «қанша адам кедей?» деген сұрақтан гөрі «азаматтардың лайықты өмір сүру мүмкіндігі қаншалықты тең?» деген маңызды мәселеге назар аударуға жол ашады.