“Ең бастысы мәйітті қайтару“. Байырғы қазақ әскері қалай жасақталды және жауынгерлер неге өлімнен қорықпады?

Біз қазіргі қазақтардың ата-бабаларының өмірі туралы тың деректерді білуді жалғастырамыз. Бұған дейін тарихшы Салтанат Асановамен бірге дәстүрлі қоғамда билік жүйесі қалай құрылғанын және неге кейбір салт-дәстүр бізге бұрмаланып жеткенін баяндаған едік. Бұл жолы Tengrinews.kz тілшісі шайқас, әскер және өлім туралы мәліметтерді біліп қайтты. Қазақтарда тұрақты әскер болған ба? Ол қалай жасақталды? Әскердегі тәртіп неге негізделді және өткен күннің қандай сабақтары бүгінде пайдалы болуы мүмкін - осы материалдан оқи аласыздар.

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Тарихшы Салтанат Асанова: атыс қаруы пайда болғанға дейін ауыр көшпелі атты әскер басым күш болды және Қытай, Еуропа, Парсы және Рим әскерлеріне әсер етті; рыцарьлық қару-жарақ көбіне көшпелі жауынгердің бейнесін алды (Франко Кардини, «Орта ғасырлық рыцарлықтың бастауы»). Ежелгі қазақтарда тұрақты әскер болған жоқ: барлық еркектер — рулық принцип бойынша жиналған жасақ; жүздерге, қанаттарға, ондықтарға/жүздіктерге/мыңдықтарға бөліну әскери құрылымға сәйкес келді. Тактика шепке тікелей шабуыл жасаудан қашқан; адам күшінің құндылығы жоғары; «Момышұлы ілмегі» — барлау шайқасы, жалған шегіну және доға бойымен соққы беру; бетпе-бет шайқас кезінде шегіну қылмыс деп саналды. Иерархия қатаң: бұйрықтар талқыланбайды; Шыңғыс ханда Ұлы Яса бойынша бағынбау, мародерлық, мас күйінде болу үшін — өлім жазасы; ҚР қазіргі құқығы (ҚК 38-бабы) және халықаралық құқық (Нюрнбергтің IV принципі, Рим статутының 33-бабы) көрінеу қылмыстық бұйрықтарды орындамауды талап етеді. Тонау және тұтқындармен жұмыс істеу қолбасшылықпен реттелді: марапаттар мен олжаларды бөлу — бұйрық бойынша; өз бетімен әрекет ету өлім жазасына дейін жазаланды; «әлімжеттік» отбасылық-рулық иерархия түрінде көрінді. Материалдық жеңілдіктер болған жоқ; басты марапат — әлеуметтік бедел мен құрмет; көшпелі әскердің күші — төзімділікте, тәртіпте және рулық бірлікте. Өлімге деген көзқарас философиялық: ұрпақтар алмасуы; «естірту» дәстүрі — өлім туралы астарлап жеткізу («Ақсақ құлан» күйі, Кетбұға жырау, Жошының өлімі туралы хабар); басты құрмет — денені қайтару және туған жеріне жерлеу.

Анықтама: Сарапшы туралы: Салтанат Асанова - тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ халқының мәдениет тарихы мен этнологиясы саласының маманы. Оның ғылыми қызығушылығы дәстүрлі қоғаммен, әлеуметтік тарихпен және Қазақстандағы жаңғыру үдерістерімен байланысты. Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында қызмет еткен, бейінді ғылыми басылымдарда мақалалары жарық көрген. Қазір БАҚ-та сарапшы ретінде пікір білдіріп жүр.

Еуропалық рыцарлардың арғы атасы

Салтанат Асанова әңгімесін қызықты деректен бастады:

"Атыс қаруы пайда болғанға дейін көшпенділер әскері, әсіресе ауыр қаруланған атты әскері ең қуатты, жеңілмейтін әскери күш болды. Оған қарсы тұра алатындар кемде-кем еді", - дейді ол.

Жатжерліктердің мұндай жеңілмес қолмен бетпе-бет келуі қызықты тарихи салдарға әкелді. Тарихшының айтуынша, дала салт аттылары көршілес мемлекеттерге зор ықпал етіп, рыцарлық дәуірдің бастауы болған.

Италиялық медиевист (медиевист - Орта ғасырлар тарихын зерттеуге маманданған тарихшы, латынша medium aevum - "Орта ғасырлар" сөзінен шыққан - ред. еск.) Франко Кардини өзінің "Ортағасырлық рыцарлықтың бастауы" атты кітабында рыцарлық жарақтар мен атты әскерлер көбіне ауыр қаруланған көшпенді жауынгер бейнесінен бастау алғанын атап өтеді.

XIII ғасырдағы ортағасырлық қолжазба - Мациевский Библиясынан (Крестшілер Библиясы ретінде де белгілі) алынған "Дәуіттің филистимдіктерді жеңуі" миниатюрасы. Сурет қоғам игілігі саналады. Дереккөз: Wikimedia Commons

"Барлық рыцарлық киім-кешек пен әскердің ауыр қаруланған көшпенді жауынгердің көшірмесі екенін көрсететін сенімді зерттеулер бар. Яғни, бұл олардан бізге емес, керісінше бізден оларға ауысқан. Әрине, олар мұны айна-қатесіз көшіріп алды деп айта алмаймыз, бірақ көшпенділердің Қытай, Еуропа, Парсы және Рим әскерлеріне ықпалы орасан зор болды", - дейді Асанова.

Тарихшы мұны былай түсіндіреді: көшпенділерге дейін атты әскер жеке әскери ретінде онша дамымаған. Еуропалық әскерлер негізінен арбамен соғысқан. Оның айтуынша, сауыт киген атты жауынгер көрші әскерлерге Еуразия далаларынан барған.

Сонымен қатар бәрімізге таныс рыцарлық сауыттар да - дала көшпенділерінің ықпалы. Сарапшының түсіндіруінше, әскери жарақтардың бұл түрін түркілер ойлап тапқан, өйткені темір қорыту алғаш рет солардың аумағында басталған. Ежелгі түркілер өте жоғары сапалы болат соққандықтан, оларды "ақ болат балқытушылар" деп атаған.

Бұдан тағы бір қызықты дерек шығады: байырғы қазақтарда арнайы тұрақты әскер болмаған. Оның орнына әрбір көшпенді кез келген уақытта ханның шақыруымен ұрысқа аттануға дайын толыққанды әскери бірлік ретінде қабылданған.

Бүкіл халық - әскер

Осылайша, ежелгі қазақтарда бөлек әскери топ болған жоқ. Бүкіл қоғам кез келген сәтте әскерге айналуға дайын еді.

"Өмір салты әрқашан қорғануға дайын болуды талап етті. Көшпендінің байлығын жасырып қою мүмкін емес, оны тек қорғауға болады. Ал негізгі байлық - малды тартып алуға, иемденуге әрекеттер әрқашан болды", - деп түсіндіреді Асанова.

Мұндай өмір қатаң тәртіп пен нақты иерархияны қажет етті, бұл бірінші кезекте жайылымдарды адамдар арасында бөлу қажеттілігімен және рұқсат етілген шекараларды бақылаумен байланысты болды. Бұл ретте байырғы қазақ қоғамы көп жағдайда әскер ұйымдастыру қағидаттарымен тығыз байланысты еді.

Аумақтық немесе рулық бөлініс деп қабылданатын жүйені тарихшы әскери тұрғыдан да қарастыруды ұсынады. Оның айтуынша, Жүздер, Ұлы, Орта және Кіші орда, оң және сол қанат - мұның бәрі әскери құрылымның элементтері. Одан да ұсақ бөліністер болған: ондықтар, жүздіктер, мыңдықтар және түмендер (он мыңдықтар). Өз құрылымы бойынша бұл қазіргі әскердің бөлімшелеріне ұқсас болған.

"Бүкіл халық, әсіресе ер адамдар - әлеуетті жауынгерлер. Тұрақты әскер болған жоқ, әскер жасақ түрінде өмір сүрді. Әрбір ер адам шақырту алған жағдайда жиын орнына атымен, азық-түлігімен және толық қару-жарағымен келуі тиіс еді", - дейді тарихшы.

Бұл ретте әркім жорыққа өз бетінше дайындалуы керек болатын. Бұған дейін айтқанымыздай, отағасы дербес экономикалық бірлік қана емес, әскери бірлік те болды. Ол өзін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етіп, қажет болған жағдайда өз жасағын жарақтандыратын.

Жасақ рулық принцип бойынша құрылды. Мұнда жекелеген жауынгерлер немесе ханның туы астына жиналған белгілі бір аумақ тұрғындары емес, нақты рулар мен тайпалардың өкілдері соғысты.

Асанованың пікірінше, бұл жағдайдың өзіндік ерекшеліктері болған. Жауынгермен бірге оның ағайын-туыстары, көкелері мен бөлелері иық тіресе соғысқан. Сондықтан, мәселен, бүкіл рудың көзінше қорқақтық таныту мүмкін емес еді.

"Жасақ бүкіл қоғамды қамтығандықтан, ал көшпенділердің әлеуметтік ұйымдасуының негізі ру болғандықтан, әскер де рулық принцип бойынша құрылды: пәленше рудың, түгенше тайпаның әскері дегендей. Бұл ұрыс жүргізу сипатына да, жауынгерлік ерлік туралы түсініктерге де әсер етті. Шайқас жеңіліспен аяқталары белгілі болса да, көшпенділер шегінбейтін", - дейді Асанова.

Шегінбеген, бетпе-бет те соғыспаған

Алайда, қуатты әскери күшке ие болғанына қарамастан, көшпенділер мәнсіз шайқасқа ұмтылмаған және бетпе-бет өте сирек соғысқан.

"Көшпенділер ешқашан жаумен бетпе-бет соқтығысуды қаламаған. Адам санының аздығын ескерсек, тірі күшті жоғалтқысы келмеген және әрбір адам жоғары бағаланған. Осыдан барып атақты "Момышұлы ілмегі" пайда болды - бұл көшпенді халықтардың тактикасы", - деп түсіндіреді Асанова.

Анықтама: Анықтама: "Момышұлы ілмегі" - барлау шайқасынан, алдамшы шегінуден және кейін доға тәрізді бағытта шабуылдаудан тұратын маневр. Атау Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Панфилов дивизиясының батальон командирі Бауыржан Момышұлының есімімен байланысты. Тарихшының айтуынша, бұл тактика әлемнің барлық әскери академиясында оқытылады, мысалы, Че Гевара мен Фидель Кастро оның жанкүйерлері болған.

Дегенмен, шайқас бәрібір болмай қоймайтын жағдайда, шегіну қабылданбайтын әрекет емес, қылмыс болып саналды.

"Егер бетпе-бет шайқас болса, көшпенділер ешқашан шегінбеген және көбіне сол жерде қаза тапқан. Қастарында туған бауырлары болды, оларды тастап кете алмады. Сондықтан қазақ тарихында соғыста бір рудың барлық ер-азаматы - шамамен 30–40 адам түгел қырылып қалған фактілер өте көп. Ағасы інісін тастай алмады. Ешкім қашып кете алмайтын еді", - дейді тарихшы.

Суретші Диас Үстеміровтің "Аңырақай шайқасы" картинасы. Дереккөз: Bonart.kz

Байырғы қазақ әскеріндегі иерархия

Бұл ретте туыстық байланыстар қатаң әскери иерархияны жоққа шығарған жоқ. Көшпенді әскерде қатал ереже болды, бағынбағаны үшін өлім жазасына дейін жазалануы мүмкін еді. Бүгінде сол принциптердің кейбірі бізге ескірген болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл мүлдем басқа қоғам болғанын естен шығармаған жөн. 

Жүйе қалай жұмыс істегенін қарастырайық.

Руға қарсы шығып, қуғынға ұшырау

Көшпенділерде бәрі рудан басталатын, оның ішінде әскери жорықтар да. Салыстырмалы түрде еркін өмір салты: ежелгі қазақтар билеушінің саясатымен келіспеген жағдайда, көшіп кетіп, оны алмастыра алатын - бұл дала дипломатиясының өзіндік ерекшеліктерін қалыптастырды.

"Көшпенділер бодан ретінде өте ыңғайсыз болды. Егер оларға бірдеңе ұнамаса, олар соғыспайтын, көшіп кететін. Сондықтан олармен өте абай сөйлесу керек еді және оларды соғысқа баруға көндіру үшін жоғарыдан төменге дейін үлкен үгіт-насихат, ағарту жұмыстарын жүргізу қажет болды", - дейді Асанова.

Одан әрі қоғамдық сананың иерархиялық жүйесі іске қосылатын. Егер ру басы, ақсақал соғысқа қатысу туралы шешім қабылдаса, оның соңынан барлық ер адам еретін. Бірақ бұл шешім мәңгілік емес еді. Ақсақал бір жорыққа келісіп, екіншісінен бас тарта алатын, егер оған әскердің құрылымы немесе қолбасшылықтың іс-әрекеті ұнамаса.

"Ру басының мәртебесі мұрагерлікпен берілмейді, ол саяси бедел арқылы иеленеді. Егер шешімдерің қате болып шықса, қоғамның рухы мен пікіріне сәйкес келмесе, келесі жолы саған ешкім бағынбайды және ешкім сыйламайды", - деп атап өтті тарихшы.

Ру басы қауым атынан соғысқа кіруге келісіп, ал рудың жекелеген өкілдері бас тартқан жағдайлар да болған. Ол кездегі қоғам жеке отбасына немесе жеке адамға дейін жеткілікті дәрежеде мобильді және тәуелсіз болды, адамдар кез келген "бастықтың" пікіріне қайшы әрекет ете алатын. Рас, бұл үшін өте салмақты дәлел керек еді, өйткені соғысудан бас тартқан адам қуғынға ұшырайтын. 

"Қуғынға ұшыраған адам, кейін жағдай мүмкіндік берсе, өз руын құра алатын және мұндай бөлініп көшу әлеуметтік наразылықтың бір түрі болды", - деп түсіндіреді Асанова.

Ойрат керуенінің фотосы. Сурет қоғам игілігі саналады. Дереккөз: Wikimedia Commons

Бұйрық талқыланбайды

Бұл ретте, егер бейбіт қоғам ішінде көшпенділер еркіндік сүйгіш және тәуелсіз болса, әскерде бәрі керісінше еді.

"Бастыққа, жоғарғы билеушіге құрмет көрсету, ереже мен заңдарға бағыну міндетті болды. Бір жағынан, сол кездегі қоғам бейсаясатшыл болды және ешкімге бағынбауы мүмкін еді. Екінші жағынан - экономика мен өмірдің өзі әскердегі қатаң бағыныштылыққа ықпал етті. Әскер өте қатал болды. Онда ешқандай демократия болған жоқ, бұйрық талқыланбайтын", - дейді тарихшы.

Асанованың айтуынша, бұл жүйені Шыңғыс хан кемелдікке жеткізген. Әскерді басқару ережелері оның заңдарында - "Ұлы жасақта" жазылған болатын.

Анықтама: Ұлы жасақ - Шыңғысхан тағайындаған заңдар кодексі. Оның көптеген ережесі әскерді ұйымдастыруға, тәртіпке және заңбұзушылық үшін жауапкершілікке қатысты болды.

"Осы заңдар жиынтығын оқып қарасақ, Шыңғыс ханның тұсында кез келген бағынбаушылық үшін өлім жазасы кесілген. Майдан даласынан бұйрықсыз шегінсең - өлім жазасы, бұл ретте бір адам ғана емес, сенің жасағыңдағы әрбір оныншы сарбаз өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Қызмет кезінде мас болсаң - екі рет ескерту жасалады, үшіншісінде - өлім жазасы. Бас қолбасшының бұйрығынсыз немесе келісімінсіз тонаушылықпен айналыссаң - тағы да өлім жазасы", - деп тізіп берді Асанова.

Қылмыстық бұйрықтар да талқыланбады

Тарихшы бүгінде дау тудыруы мүмкін мәселеге де тоқталды: егер қолбасшының бұйрығы дұрыс емес, қылмыстық болып көрінсе немесе мәнсіз көптеген құрбанға әкеп соқса, не істеу керек?

"Егер ұрыс кезінде қолбасшының бұйрығы талқылана бастаса, онда сендер бұдан былай жауынгерлік бөлім емессіңдер. Бұл оның қандай бұйрық бергеніне байланысты емес. Өлімге бара жатқаныңды білсең де, барасың. Онда кез келген бұйрықты талқылауға болмайтын, әйтпесе бұл әскер емес", - дейді Асанова.

Қазір Қазақстан заңнамасында да, халықаралық құқықта да жағдай өзгеше.

Мәселен, Қазақстан Қылмыстық кодексінің 38-бабына сәйкес, көрiнеу заңсыз бұйрықты немесе өкiмдi орындау үшiн қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам жалпы негiздерде қылмыстық жауаптылықта болады. Көрiнеу заңсыз бұйрықты немесе өкiмдi орындамау қылмыстық жауаптылықты болдырмайды.

Халықаралық құқық та осылай жұмыс істейді. Нюрнберг қағидаттарының "IV қағидатына" сәйкес, егер адамның таңдау жасауға моральдық мүмкіндігі болса, үкіметтің немесе бастықтың бұйрығы оны жауапкершіліктен босатпайды. Халықаралық қылмыстық сот Рим статутының 33-бабы бұйрықа сілтеуге шектеулі жағдайларда ғана рұқсат береді және бұйрықтың заңсыз екені анық болған жағдайда жол бермейді.

Тонау мен әлімжеттік

Асанова маңызды жайтқа тоқталады: көшпенділер әскерін дәріптеуге болмайды, соғыс әрқашан қатыгездік, тонау және зорлық-зомбылықты алып келді, қазақ жауынгерлері де бұдан тыс қалмады.

"Кез келген саналы адам алдынан келе жатқан қарулы топты көргенде, ойланбастан келесі бетке өтіп кетеді. Ол бұл адамдардың басқаларды өлтіруге бара жатқанын түсінеді. Олар бұрынғы қалпынан өзгерген. Бұл әрқашан қауіпті. Сондықтан теріс пайдалану әрқашан болған. Ешқандай ізгілікті әскер болған емес", - дейді тарихшы.

Оның айтуынша, бұл ретте иерархия мен қолбасшыларға бағыну жаулап алынған халыққа қатыгездік көрсету кезінде де сақталған. Мұны тұтқын әйелдерге көзқарас мысалынан анық көруге болады.

Асанова ұрыс кезінде қарсы жақтың әйелдерін тұтқынға алып, құнды олжа ретінде қарастырғанын айтты. Тұтқындарды бір жерге жинап, кейін бас қолбасшының өкімімен жауынгерлер мен қолбасшылар арасында бөліске салған.

"Тұтқын әйелмен марапаттау жауынгерлік ерлігі үшін берілетін сыйлық ұғымына кіретін. Саған қандай тұтқын бұйыратынын немесе мүлде бұйырмайтынын жауынгердің өзі емес, қолбасшы шешетін. Бірде-бір қатардағы жауынгер тұтқын әйелді өз бетінше құлдыққа ала алмайтын", - деп түсіндіреді Асанова.

Тонау мен ұрлыққа қатысты да солай болған. Бұған қолбасшының бұйрығымен ғана рұқсат етілді. Мысалы, ол тонауға келісім беріп, бірақ мерзім қоюы мүмкін: екі немесе үш күн. Одан артық ештеңеге жол берілмейтін. Тоналған дүние бір жерге жиналып, шеніне, мәртебесіне және басшының еркіне қарай бөлінетін.

"Егер бастық рұқсат етсе, тонауға болады. Ал егер рұқсат болмаса да, жауынгер оны өз бетінше жасаса - жазаланатын. Бұл әскердің, бастықтың және ханның мүлкіне қол сұғу деп бағаланды. Бұл заңбұзушылық саналды және жаза өте қатал, өлім жазасына дейін баратын", - деп түсіндіреді ол.

Әлімжеттікке келетін болсақ, тарихшы ол болғанын, бірақ мүлдем басқа кейіпте болғанын айтады. Әскер ағайындылар, аға мен әкелерден тұратын үлкен бір отбасы болды, отбасында ағасы немесе көкесі інілеріне билік жүргізе алады.

Жазалау, құрмет және төзімділік

Байырғы көшпенділер әскерінде қатардағы жауынгерлер қызметі үшін материалдық тұрғыдан ештеңе алмайтын. Көшпенділерде жеңілдіктер немесе төлемдер деген ұғым болмаған. Бірақ бұдан да жоғары бағаланатын нәрсе болды - ол құрмет пен танылу.

"Бұл үлкен әлеуметтік салмақ, бедел болатын. Қазірдің өзінде соғыстан оралған адам үлкен құрметке ие болады. Мемлекеттік деңгейде зейнетақы мен жеңілдіктер болған жоқ, бірақ рудың немесе тайпаның әлеуметтік қолдауы мен құрметі зор рөл атқарды. Бұл маңыздырақ болды", - дейді Асанова.

Әскердегі теріс қылықтар үшін жазалау мәселесі де бірмәнді болған жоқ. Көшпенділерде түрме болмаған, өйткені кең далада адамды қамайтын жер жоқ. Осыған байланысты тарихшы әдебиеттерде немесе тарихи дереккөздерде әскердегі, әсіресе белсенді ұрыс жүргізіп жатқан әскердегі қандай да бір күнделікті жазалау шаралары сипатталғанын есіне түсіре алмады.

"Иә, ауыр теріс қылықтар үшін жазалау шаралары болды, бірақ бұл жиі бола бермейтін. Қандай да бір жазалау түрі жүйелі түрде сипатталғаны есімде жоқ", - дейді Асанова.

Дегенмен, жазалау шараларының жоқтығына қарамастан, қазақтар ең мықты жауынгерлердің бірі саналды және оның құпиясы қатаң тәртіп немесе физикалық күште ғана емес еді.

"Көшпенділер әскері күшімен емес, төзімділігімен аты шыққан. Бұл үлкен төзімділік пен сабырды қажет ететін қажырлы жауынгер еңбегі болатын. Байырғы қазақтардың көшпенді әскерінің өзгелерден ерекшелігі де осында еді. Бұған қоса, қанмен бекітілген шынайы ауызбіршілікті айту керек", - дейді тарихшы.

Өлім философиясы

Жоғарыда жазғанымыздай, қазақтар шегінуді білмеген және кейде бүкіл руымен өлімге дайын болған. Бұған ерекше көзқарас болды: байырғы қазақтар өлімнен қорықпаған. Асанова ежелгі көшпенділердің философиясын жапондықтармен салыстырады.

"Өлімнен ешкім ешқашан қорыққан емес. Қазақтардың өлімге көзқарасы философиялық тұрғыдан жапондықтарға ұқсайды. Өлім - бұл басқа күйге ену. Сондықтан адам дүниеден өткенде бізде "қайтыс болды", яғни "о дүниеге аттанды" деп айтады", - дейді тарихшы.

Бұған тарихты айналым ретінде қабылдау түсінігі негіз болған. Асанованың айтуынша,  қазақтардың тарихи санасы атадан балаға, әкеден ұлға жалғасады. Адам дүниеден озып, өз немерелері мен шөберелерінде қайта жаңғырады.

Сол кездегі қазақтардың өмірге, әлемге және тарихқа деген көзқарасы түзу сызықты емес, тұйық шеңбер іспетті болған. Әрбір адам өзін тіршіліктің осынау үлкен шеңберінің келесі бір буыны ретінде сезінген. Сондықтан өлімнен ешкім қорықпады. Олардың шын мәнінде қорыққаны - артынан ұрпақ қалдырып үлгермеу еді, өйткені ондайда тектің ізі үзіледі.

Қайғылы хабарды қалай жеткізген?

Көшпенділер үшін сөздің құдіреті өте зор болған. Сол заманның мәдениеті негізінен ауызша сипатта дамыды. Шетелдік зерттеушілер байырғы қазақтардың сөз өнерін: шешендік шеберлігін, тіл байлығын, мақал-мәтелдердің көптігін әрдайым атап өтеді.

Сонымен қатар қатал орта қоғам ішінде де сақтықты талап етті. Дәстүрлі мәдениетте мейлі ол есім, тілек немесе қарғыс болсын, айтылған сөзге өте үлкен жауапкершілікпен қараған.

"Айтылған сөз бірден жоғары аспан әлеміне жетеді және оның ықпалы зор болады деп есептелген. Сондықтан сөзге өте абай болып, ауыр сөз бен пікірлерден аулақ болуға тырысқан. Кез келген оқиға дәстүрлі түрде тұспалдап жеткізілген", - деп түсіндірді тарихшы.

Бұған мысал - "естірту" дәстүрі - жақын адамының қазасын хабарлау. "Балаң өліп қалды" деп төтесінен айту мәдениетсіздік пен қатыгездік саналған: қазақтар мұндай суыт хабардан тірі адамның жүрегі жарылып кетуі мүмкін деп сенген. Сондықтан, мысалы, соғыста ұлынан айырылған ананы бұл хабарға дайындаған.

"Ешқашан бір адам ғана келмеген, киіз үйге сыйлы ақсақал бастаған бір топ адам келген. Үй иесі, әрине, мазасыздана бастайды, өйткені жайдан-жай ешкім келмейтінін түсінеді. Бірақ бұл да дайындықтың бір бөлігі болатын. Одан кейін тұспалдап сөйлеу басталатын. Суыт хабарды ашық айтпай жеткізу өнер еді", - дейді Асанова.

Қонақтар суыт хабарды астарлап жеткізетін. Басқа түскен ауыр күндер мен қиындықтар, жақсы не жаман хабар күтіп бәрінің мазасызданып отырғаны және кез келген жаңалыққа дайын болып, оны ерлікпен қабылдау керек екені туралы айтылатын.

"Ашаршылық 1933" фильмінен кадр

Мұндай хабардың поэтикалық формада жеткізілуі ең жоғары деңгей саналған. Қазақ фольклорында мұндай хабарлардың көптеген үлгісі сақталған, бірақ оның ішіндегі ең танымалы "Ақсақ құлан" күйімен байланысты. Аңыз бойынша, Шыңғыс ханға үлкен ұлы Жошының өлімін естіртуге ешкімнің батылы бармаған. Мұны Кетбұға жырау орындайды: ол күй тартады, оны тыңдаған хан ұлы қайтыс болғанын түсінеді.

Анықтама: Естірту  - суыт хабарды тұспалдап, әңгіме, бейне, музыка немесе жыр арқылы жеткізу дәстүрі. "Ақсақ құлан" - осы салтпен байланысты ең танымал күйлердің бірі.

"Тікелей айту бір бөлек те, ал көңіліңді басқаға аударып, философиялық әңгіме айтып, өмір мен оның тауқыметі туралы сырласу мүлде басқа. Адамның эмоциясы басқа арнаға бұрылады, осылайша қайғы мен қасіретті өзгелермен бөлісетін. Мұндай хабарды алған адам ешқашан қайғысымен жалғыз қалмайтын, жанында ортақтасатын жандар бар екенін көретін. Бұл өте үлкен көмек болды", - деп түсіндіреді тарихшы.

Қайғыға көзқарас та ұстамдылық арқылы қалыптасқан. Дәстүрлі мәдениетте, өлім туралы сөз болғанда да, еңіреп жылау мен айғайлау дұрыс емес деп саналған.

"Қайғыны бұлай білдіру қабылданбаған, бұл тағы да сөз құдіретіне деген сенімнен туған. Тым көп жылауға болмайды деп есептелген. Әрине, анасына немесе әйеліне ешкім тыйым сала алмайды, бірақ ұлы немесе күйеуі қайтыс болғанда, жоқтау айтылады", - дейді тарихшы.

Ең бастысы - мәйітті қайтару

Қайғылы жағдай болса да, қаза тапқан әрбір жауынгерге белгілі батырлар сияқты шынайы құрмет көрсетіле бермейтін. Қазақтар үшін ең бастысы - қаза тапқан адамның мәйітін туған жеріне жеткізіп, сол жерде жерлеу болған.

"Мәйітті туған жеріне жеткізуге тырысатын. Себебі адам денесі міндетті түрде туған топырағында жерленуі тиіс деген түсінік болды", - дейді Асанова.

Егер мәйітті қайтару мүмкін болмаса, жауынгерді уақытша, жаудың жерінде немесе шайқас алаңында жерлейтін. Кейін сүйегін еліне тасымалдау үшін міндетті түрде тану белгілерін қоятын. Адамның дәл қай жерде жерленгеніне үлкен мән берілген.

"Адам ата-бабасының қайта туған тізбегінің бір бөлігі саналды. Туған жеріңде жерленсең, осы айналымға енесің. Жауынгер қайдан келсе, сонда қайтуы тиіс болатын", - деп түйіндеді тарихшы.

Тағы оқыңыз: Байырғы қазақтардағы билік пен қоғам: қалай болғанын тарихшымен талдаймыз

1400 жыл бұрын Константинополь қоршауға алынды: оның Қазақстанға қандай қатысы бар?

Авторы: Александр Григорянц

Дайындаған: Айнұр Қапышова

Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз

Қосу