HDM элементі және жаңа дизайн: Визасыз әлемге жол ашқан құжат

Жаңа Конституция жобасында сыртқы саясатқа көңіл бөлінгенін білеміз. Оның ішінде халықаралық аренада ел беделін арттыру, ұлттық кодты жаңғырту қамтылған болатын. Алдағы уақытта Қазақстан паспортының халықаралық деңгейде мойындалуына Ата заңның көмегі көп тимек.

Қазақстанда төлқұжаттың 3 түрі қолданылады: жалпы азаматтық, қызметтік және дипломатиялық. Заң шеңберінде әрбірінің өзіндік құзыреті мен мүмкіндігі қарастырылған. Түсі мен ақпарында айырмашылық бар. Халық арасында шетелге шығу үшін алғашқысы қолданылса, соңғы екеуі іскерлік сапарда қажет.

Кейінгі жылдары қазақстандықтар арасында төлқұжат алу үдеген. Есте болса, өткен жылы төлқұжат пен жеке куәлік беру сұраныстағы мемлекеттік қызметтер қатарында болған еді. Нәтижесінде, миграциялық қызмет комитеті 1 миллионнан аса азаматқа ҚР паспортын табыстапты.

Расында, қазақстандықтардың басым дені саяхат пен сапарда азаматтық көк түсті төлқұжатты пайдаланады. Ол – азаматтықты растайтын әрі шетелге шығуға мүмкіндік беретін құжат. Көк түсті, жазу мемлекеттік және ағылшын тілінде жазылған. Паспортта қажетті базалық мәліметтер көрсетіліп, шекара асу кезінде кең қолданылады. Төлқұжат қазақстандықтарға жасына қарамастан олардың қалауы бойынша беріледі. Төлқұжаттың жарамдылық мерзімі – 10 жыл. Алу тәртібі де шегеленген. Арнайы баж төлемін жасап, мерзімді күту қажет.

Мысалы, биылдан бастап балаларға 24 беттік паспорт жасату үшін мемлекеттік баж 4 АЕК (17 300 теңге) болды. Ересектер 36 беттен тұратын стандартты паспорт үшін 8 АЕК (34 600 теңге), 48 беттік құжат үшін 12 АЕК (51 900 теңге) төлейді. Ескеретін жайт, арнайы әлеуметтік топқа жататын азаматтар үшін ақы алынбайды.

Өткен жылы 1 миллоннан астам адам паспорт иеленді дедік. Миграциялық қызмет комитетінің дерегінше, соның 5 мыңнан астамына жаңа қорғаныс элементтері енгізілген. Себебі 2025 жылдың шілде айының ортасынан бастап паспорт жаңа қорғаныс элементтерімен жабдықтала бастады.

Бұл нендей қорғаныс? Қазақстан азаматының паспорты мен азаматтығы жоқ адамның куәлігінің 2-бетіне қорғаныш голографиялық пленкаға салынған барыс бейнесі бар HDM-элементі (жоғары ажыратымдылық металдандыру элементі) орналастырылады. HDM – заманауи технологияға негізделген, құжаттардың қолдан жасалуынан қорғау деңгейін айтарлықтай күшейтетін шешім. Бұл элемент визуалды тұрғыда танымал әрі тануға оңай, сол арқылы құжаттың түпнұсқалығын жылдам анықтауға мүмкіндік береді.

Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, өзгеріс азаматтардың жеке деректерін қорғау деңгейін арттыру, құжаттарды қолдан жасаудан сақтау мақсатында енгізілген көрінеді. Шара «Жеке басты куәландыратын құжаттар туралы» заңның 26-бабына сәйкес жүргізілген. Құзырлы орган жаңа қорғаныс тәсілінің ұлттық қауіпсіздікке әсері жоқ, теріс әлеуметтік-экономикалық немесе құқықтық келеңсіздікке әкелмейді деп отыр.

Жаңа қорғаныс элементі бар паспорттарды алудың бірнеше жолы бар: паспорттың мерзімі аяқталған кезде, құжат жарамсыз болған жағдайда немесе азамат өз еркімен ауыстыру туралы өтініш бергенде қолға тиеді. Жарамдылық мерзімі әлі бітпеген құжаттар өз күшінде қала бермек және оларды ауыстыру міндетті емес.

Мамандардың айтуынша, жаңа қорғаныс элементінен қорқутың қажеті жоқ. Оның үстіне сақтыққа арналған арнайы сиптер бұрын да болған. Мысалы, төлқұжаттың техникалық сипаттамасын алайық. Қазіргі паспорт мөлшері 88x125 мм, бұрышы жұмырланған мұқаба. Мұқабада паспорт иесі туралы электрондық ақпарат тасымалдауға арналған микросхема, яғни чип бар. Ол чипте кескіндемелік және мәтіндік ақпарат қана сақталады, байланыс интерфейсі жоқ. Демек, ешқандай бақылау болуы мүмкін емес.

Сонымен қатар өткен жылы жауапты министрлік жаңа үлгідегі паспортың дизайнын таныстырған еді. Енді паспорттың ішінде барыс таңба (яғни, арнайы белгісі) ретінде құжат нөмірінің астында орналасады. Мұндай белгі жалған паспорт жасаудың жолын кесуге және азаматтардың жеке мәліметтерін қорғауға көмектеспек. Ал төлқұжаттың дәстүрлі көк түсі сақталады.

Қаншама жаңару кезеңі өтсе де паспорттың түсіне қатысты ұстаным өзгеріссіз қалып келеді. Бұл жайдан-жай таңдалған шешім емес, халықаралық норма мен идеологиялық ишара саналады. Себебі дүниежүзі елдерінің халықаралық төлқұжаттары төрт түспен шектеледі: көк, қызыл, жасыл және қара. 1920 жылы Ұлттар Лигасының конференциясында Халықаралық паспорттың стандартталған түрі туралы келісім қабылданды. Ғасырға жуық уақыт өтсе де, мемлекеттер ортақ мәнде қадам жасауды құптаған. Кейбір ел мемлекеттік тудағы түстің бірін таңдаса, басқасы діни-саяси ахуалдың символикалық реңкін алған. Жалпы көк түс мемлекеттік рәміз – ту мен елтаңбада да кең қолданылған. Қазақстан да көк тумен мәндес көк төлқұжатты таңдау арқылы сабақтас шешім шығарды десек, артық емес.

Жақында Henley & Partners компаниясы жыл сайын жариялайтын паспорттар индексінде Қазақстан позициясын жақсартты. Жаңа рейтингте қазақстандық төлқұжат 61-орынға көтерілді. Бұған дейін Қазақстан 64-орында болған еді. Осылайша, Орталық Азия елдері арасында қазақстандық паспорт ең «мықты» құжат саналады.

Жалпы өткен жылы Қазақстан визасыз елдер саны жағынан Орталық Азияда бірінші орынға шықты. Қазір ел азаматтары 79 мемлекетке визасыз сапарлай алады. Бұл төлқұжаттың дәрежесі мен дипломатиялық байланыс деңгейін көрсетсе керек.

Айта кетейік, 2026 жылы ең тиімді төлқұжаттар Сингапур, Жапония және Оңтүстік Корея азаматтарына тиесілі. Мысалы, Сингапур азаматтары 227 ел мен аумақтың 192-сіне визасыз кіре алады. Жапония мен Оңтүстік Корея азаматтары 188 елге визасыз бару мүмкіндігіне ие. Үшінші орынға бес еуропалық ел – Дания, Люксембург, Испания, Швеция және Швейцария бірдей деңгейде ие болды. Бұл елдердің азаматтары 186 мемлекет пен аумаққа визасыз бара алады. Қазақстан аталған рейтингте жоғары көтерілгенін атап өттік. 

Сонымен қатар, былтыр өткен авиациялық қауіпсіздік аудиті Қазақстан паспортына деген сенім көрсеткішін тағы бір нақтылап берді. Тексеру нәтижесінде Қазақстан 95,7% сәйкестік көрсеткен. Әлемдік орташа көрсеткіш – 72%, Еуропадағы орташа деңгей – 87,9%. Бұл көрсеткіштер құжаттың жалған жасалуынан жоғары деңгейде қорғалғанын және халықаралық талаптарға толық сай екенін білдіреді.