Ислам банкінің екінші деңгейлі банктерден айырмашылығы неде?

Egemen.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

«Банктер және банк қызметі туралы» Заң дәстүрлі банктерге алғаш рет исламдық терезелерді – шариғаттық қағидаттар бойынша қызмет көрсететін ішкі бөлімшелерді ашуға рұқсат береді. Сарапшылардың айтуынша, ислами бағыттағы қаржыландыру тетіктерінің дамуына кедергі жоқ. Бірақ қоғам тарапынан түсініспеушілік болып отыр. Қоғам Исламдық қаржыландыруды «пайызсыз несие» береді немесе тек мұсылмандарға қызмет көрсетеді деп пайымдайды. Іс жүзінде ол – нақты заңдық формалары, халықаралық стандарттары және қатаң реттелуі бар әлемдік қаржы жүйесі. Бұл туралы «Қазақстандағы исламдық қаржы: оқыту, тәжірибе, даму» семинарында жан-жақты айтылды, деп жазады Egemen.kz.

Елімізде исламдық қаржыландырудың дамуына не кедергі?

Бүгінде әлемде ислам қаржысының көлемі 3 триллион доллардан асады және жыл сайын 10-12%-ға өсіп отырады. Алайда, Қазақстанда исламдық қаржы нарықтың 1%-дан кем бөлігін ғана алады.

Оның себебі неде:

халықтың қаржылық сауаттылығының төмендігі; ақпараттың жеткіліксіздігі; мифтер мен стереотиптер; өнімдер санының шектеулілігі.

Исламдық несиелендіруге «пайызсыз несие» термині қоса айтылады. Ислам банктерінде пайда пайыздар есебінен емес, сауда үстемелері, жалдау төлемдері немесе пайдадағы үлес арқылы қалыптасады. Яғни, клиент ақшаны пайдаланғаны үшін де төлейді, бірақ мәміленің заңдық түрі басқаша.

Мемлекеттен көмек алған банктерге дивиденд төлеуге шектеу қойылуы мүмкін

Шын мәнінде олардың арасында принципті айырмашылықтар бар. Дәстүрлі несие – бұл ақшаны пайдаланғаны үшін міндетті төлеммен қарыз шарты. Ислам жүйесінде мәмілелер нақты активтерге: саудаға, жалға алуға, бірлескен серіктестікке негізделеді. Тәуекелдер мен жауапкершілік басқаша бөлінеді, бұл жүйе өнімдерді барынша әділ және ашық етеді.

Басты мәселе салық жүктемесінде

Ислами қаржыландыру бағытындағы сарапшы Әділбек Рысқұловтың айтуынша, негізгі себеп – заңнаманың ішінара дайындалғаны. Ол ислам банктерінің жұмыс істеуіне құқық берді, бірақ олардың нақты және бәсекелі жұмыс істеуіне жағдай жасамады. Ең танымал кедергілердің бірі ислам ипотекасының салық мәселесі. Өйткені банк алдымен тұрғын үйді меншікке сатып алуға міндетті – әйтпесе схема шариғат нормаларына сәйкес келмейді. Оған заңды тұлғалар үшін мүлік салығының мөлшерлемесі автоматты түрде қолданылады. Ол Қазақстанда жеке тұлғаларға арналған мөлшерлемеден 15 есе жоғары. Нәтижесінде банк шығындары клиенттің мойнына түсіп, ислам ипотекасын әдеттегіден қымбаттатады.

«Салық жүктемесі бастапқыда дұрыс бөлінбеген кезде, шариғат нормалары бойынша өнім жасанды түрде қымбатқа түседі. Мұндай жағдайда бәсекелесу мүмкін емес», деп атап өтті Рысқұлов.

Исламдық автоқаржыландырудың жағдайы қалай?

Исламдық автоқаржыландыру бойынша банк автомобиль сатып алып, техпаспорт пен нөмірлік белгілерді өзіне рәсімдеуі тиіс, содан кейін қайта ресімдеуді – заңмен реттелмеген және артық бюрократияға айналатын процесті жүргізуі қажет. Клиент уақыт, банк ресурс жұмсайды, нәтижесінде өнім әдеттегі несиеге қарағанда қымбатқа түседі.

Сарапшының пікірінше, мемлекет тарапынан дұрыс қолдау көрсетілсе және заңнамалық кедергілер жойылса, ислам қаржысы ел экономикасында лайықты орын алуы мүмкін.

Банктердегі кредиттердің жаппай кешірілетіні рас па?

Осы саланың келесі сарапшысы Данияр Сейсембаевтың айтуынша, проблема тек техникалық кедергілерде ғана емес, сонымен қатар толыққанды инфрақұрылымның жоқтығында.

«Реттеуші жанындағы бірыңғай шариғаттық кеңес беретін, салық жүйесіне түзетулер енгізетін, рәсімдерді жеңілдететін жүйелі тәсіл қажет. Қазір ислам банктері жүйеге енгізілгенімен, толыққанды жұмыс істей алмай отыр» дейді ол.

Сарапшылардың айтуынша егер негізгі фискалдық және процедуралық кедергілер алынып тасталса, ислам қаржысы экономикада анағұрлым маңызды орынға ие бола алады. Сектордың шынымен де әлеуеті бар. Қазақстан ислам инвестицияларын тарта алады, халық үшін пайызсыз қаржыландыру өнімдерін дамытып, шариғат құралдары арқылы шағын және орта бизнесті ынталандырады.

Шектеулі және шектеусіз депозиттер

«Заман-Банк» Басқарма Төрағасының орынбасары Дәурен Смағұлов өткен жылдың соңында журналистермен кездескен кезде исламдық қаржыда депозиттер екі санатқа – шектеулі (restricted) және шектеусіз (unrestricted) болып бөлінетінін айтқан болатын.

«Шектеусіз депозиттер – ислам банктері үшін стандартты құрал. Клиент қаражатты орналастырады, ал банк оған дербес билік етуге, қажет деп санаған құралдарға салуға құқылы. Алынған табыс содан кейiн банк пен депозиторлар арасында бөлiнедi.

Шектеулі депозиттер – неғұрлым ерекше, корпоративтік құрал. Клиент мынадай шарттар қоя алады: мысалы, оның қаражаты тек мұнай секторында, тек нақты қарыз алушыларда немесе тіпті Apple типтес нақты компанияда орналасуы тиіс. Мұндай жағдайларда басқа логика жұмыс істейді: депозиттің өзі де, оның есебінен берілген несие де баланста ескерілуі тиіс, өйткені барлық тәуекелдерді банк емес, депозитордың өзі көтереді.

Егер қарыз дефолт болса – дефолт және депозитор. Банк шын мәнінде портфельді басқару қызметін көрсетеді және ол үшін комиссия алады. Исламдық қаржыдағы бухгалтерлік есептің әлемдік тәжірибесі дәл осылай құрылған» дейді Дәурен Смағұлов.

Сарапшының айтуынша, әуел баста Ұлттық банк бұл тетікті ескермеген. Әдіснамада барлық депозиттер – теңгерімге шығарылуы тиіс деп жазылған болатын. Сәйкесінше, олардың есебінен берілген қаржыландыру да автоматты түрде баланста есепке алынды. 10 жылға жуық уақыт осылай өтті.

Дәурен Смағұловтың айтуынша, біз әлі күнге дейін бір маңызды өнімді дамыта алмай отырмыз. Бұл мәселе тек банктер туралы заңда ғана емес, салық кодексінде де реттелмеген.

«Әлемде салымдарға кепілдік беру қоры шариғат принциптеріне сәйкес қатаң басқарылатын және тек сукукиге ғана инвестициялайтын параллельді, жеке халал қорын құрған оқиғалар бар. Бірақ Қазақстанда ондай жоқ. Біз әмбебап банктерде ислам терезелерінің пайда болуымен жағдай өзгереді деп үміттенеміз» дейді Д. Смағұлов.

Халықаралық тәжірибе

Әлемде ислам қаржысы тек мұсылман елдерінде ғана дамымаған.

Малайзия - көшбасшылардың бірі. Мұнда ислам банкингі барлық қаржы секторының 30%-дан астамын алады. БАӘ мен Сауд Арабиясында ислам өнімдері ұлттық банктерге біріктірілген және стандарт болып табылады. Ұлыбританияда 20-дан астам исламдық банк ұйымдары бар, олардың клиенттері көбінесе мұсылман емес. Германия және АҚШ – исламдық қаржы зайырлы жүйе аясында осы модельдің әмбебаптығын дәлелдей отырып, табысты жұмыс істейді.

Бұл мысалдар ислам банкингі тар діни орын емес, бүкіл әлемде сұранысқа ие толыққанды қаржы жүйесі екенін көрсетеді.

Жаңа заң банктерге жайлы бола ма?

Айта кету керек, исламдық қаржы – бұл «тегін несие» немесе «тек мұсылмандарға арналған жүйе емес. Бұл адалдыққа, ашықтыққа және тәуекелдерді әділ бөлуге негізделген заманауи құрал. Қазақстан үшін бұл қаржы нарығын әртараптандыру ғана емес, әлемдік экономиканы өзгертіп жатқан жаһандық трендке кірігуге мүмкіндік береді.

Соңғы жаңалықтар