Мұхит түбіндегі қазба байлық үшін бәсеке қызып тұр

Адамзат жасыл болашаққа ұмтылып жатқанда мұхит түбінде бәсеке қыза түсті.

Электр көліктері, жел мен күн энергиясы, цифрлық экономикаға басымдық берген сайын минералдарға сұраныс артты. Қазір құрлықтағы қорлар азайып, мемлекеттер мен корпорациялар назары теңіз түбіне ауды. Сөйтіп экономикалық пайда мен экологиялық тәуекел арасындағы бұл қайшылық мұхиттарды жаңа геосаяси тартыс алаңына айналдырып отыр. Бұл ретте болашақты құтқарамыз деп, мұхитты жоғалтып алмаймыз ба деген сұрақ туындайды.

Бұл жөнінде халықаралық сарапшылар не дейді? 

Мұхит XXI ғасырдың шикізат қоймасы 

Қолымыздағы қарапайым смартфонды алайық. Оның батареясындағы қуат, экранындағы жарық, ішіндегі микросхемалар литийге, кобальтқа, никельге және сирек жер элементтеріне тәуелді. Халықаралық энергетикалық ұйымдардың дерегіне сүйенсек, электр көліктері мен аккумуляторға сұраныс 2040 жылға қарай 4 - 6 есе артуы мүмкін. Бұл өсім құрлықтағы кен орындарына едәуір қысым түсіреді. Қазірдің өзінде кобальттың шамамен 70%-ы бір ғана елде өндіріледі, ал сирек жер элементтерінің өңдеу нарығының басым бөлігі бірнеше мемлекет қолында шоғырланған. Осындай тәуелділік жағдайында әлем жаңа көздерді іздеуге мәжбүр. Ал бұл минералдардың бір бөлігі болашақта таулар мен шахталардан емес, мыңдаған метр тереңдіктегі мұхит түбінен алынуы әбден мүмкін. 

ЦИТАТА: 

Мұхит түбінен пайдалы қазба алуға деген ұмтылыс 2020 жылдан бері өзгерген жоқ. Мысалы, АҚШ қажетті сирек минералдардың қорын қамтамасыз етуге мүдделі. Басқа елдерге тәуелді болғысы келмейді. Дүниежүзілік ресурстар институтының дерегіне сәйкес, әлемдегі ең ірі игерілмеген кен орындары Тынық мұхитындағы Гавай аралдарына жақын Кларион-Клиппертон аймағында. Бұл үкіметтер мен корпорациялардың теңіз түбіндегі пайдалы қазбаларды өндіруге қызығушылығын арттырды.

TIME БАСЫЛЫМЫ 

Мұхит адам баласы әлі толық танып білмеген тіршілік әлемі. Бір рет бұзылған экожүйенің ондаған, тіпті жүздеген жыл бойы қалпына келуі екіталай. Соған қарамастан экономикалық қысым мен геосаяси бәсеке экологиялық сақтықтан басым түсіп бара жатқандай. Ал бұл кеңістікте нақты иелік те, бәріне бірдей міндеттейтін ережелер де әлсіз.   

Ашық теңізді қорғау туралы келісім күшіне енді

Таяуда ғаламдық деңгейдегі маңызды ашық теңіздерді қорғау туралы халықаралық келісім күшіне енді. Оны 83 ел қабылдады. Соңғы болып Қытай, Жапония сынды аулпауыттар құжатты бекітті. Ашық теңіздер – мемлекеттердің шекарасынан тыс орналасқан аймақтар, Жер бетінің жартысына жуық бөлігін қамтиды. Бұған дейін бұл аумақтарды қорғауға арналған нақты құқықтық жүйе болмаған. Келісім енді теңіз биоалуандығын сақтау, қорғалатын аймақтар желісін құру және теңіз ресурстарынан түскен пайданы әділ бөлуге бағытталған міндеттемелерді бекітеді. Қазірде мұхиттардың тек 8 пайызы ғана қорғауға алынған. 2030 жылға қарай көрсеткішті 30 пайызға дейін арттыру, яғни, 190 мыңнан астам аймақты қорғау міндеті тұр. 

Мұхит туралы шартқа бірқатар ел қосылмады

Бірқатар ірі экономикалар келісімді әлі ратификациялаған жоқ. АҚШ 2023 жылы келісімге қол қойды, бірақ оны қабылдамады. Бұл ел теңіз жолымен тасымалданатын тауарларды экспорттайтын жетекші бес елдің қатарында. Үндістан мен Ресей де қалыс қалып отыр. Ашық теңіз туралы шарт тек экологиялық құжат емес, жаһандық сауда мен ресурстар қауіпсіздігіне қатысты саяси келісім деуге толық негіз бар. Өйткені әлемдік сауданың 90 пайызы теңіз жолдары арқылы өтеді. Ал стратегиялық жүктердің ішінде мұнайдың орны бөлек. Күн сайын әлемде тұтынылатын мұнайдың едәуір бөлігі теңіз арқылы тасымалданады. 

Теңіз жолдарындағы кез келген тұрақсыздық жанармай бағасына, инфляцияға және өндіріс тізбектеріне әсер етеді. Осындай олқылықтар болмас үшін де ашық теңіз туралы шарттың маңызы зор.