Қазақстанда киік мүйіздері қалай 1,2 миллиардқа сатылды және кейін мәміледен неге бас тартылды?

Қазақстанда екі айдан бері бір тонна киік мүйізін 1,2 миллиард теңгеге сату әрекеттері жасалып жатыр, алайда нақты сатып алушы болса да, мәміле әлі күнге дейін жүзеге аспады.

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Қазақстанда бір тонна киік мүйізін 1,2 миллиард теңгеге сату әрекеті күтпеген жағдаймен аяқталды: сатып алушы табылғанымен, мәміле өтпей қалды. Тамыз айында «Жасыл Даму» мемлекеттік компаниясы бір тонна киік мүйізін аукционға шығарды, бірақ алғашқы сауда-саттық сәтсіз болды. Қыркүйекте аукцион қайта өткізіліп, партия үшін 1,27 миллиард теңгеден астам қаражат ұсынған «Киік Пром» ЖШС жеңімпаз атанды. Кәсіпкер Дінмұхамед Жүнісов мүйіздерді Қытайға өңдеуге жіберуді, ал алдағы уақытта Қазақстанда жеке фармацевтикалық кәсіпорындарын салуды жоспарлаған. Сауда-саттыққа қатысу үшін ол қытайлық инвесторды тартып, 184 миллион теңге көлемінде кепілдік жарна төлеген. Алайда жеңіске жеткеннен кейін кәсіпкер тауарды ала алмады, өйткені мемлекеттік компания өзінің қол қойғанына қарамастан, аукционның қорытынды хаттамасына қол қоймаған. Сонымен қатар, Жүнісовке төленген ақша қайтарылмаған, ал сатушы мен Экология министрлігінен түсініктеме алу әрекеттері нәтиже бермеген. Tengrinews.kz ресми сауалына берген жауабында «Жасыл Даму» компаниясы туындаған жағдайды Қытаймен қажетті келісімдердің жоқтығымен түсіндірді, онсыз мүйіздерді экспорттау мүмкін болмауы мүмкін. Бірақ бұл жерде мемлекеттік компания тауарды шетелге шығару шарттарын алдын ала келіспей тұрып, неге сауда-саттыққа шығарды деген сұрақ туындайды. Енді кәсіпкер Бас прокуратураға жүгінді, ал Қазақстанның алдында үлкенірек мәселе тұр: егер алғашқы партияның өзінде қиындықтар туындаса, экспортқа рұқсат етілген 30 тонна киік мүйізін қалай өткізуге болады.

Ол аукционда жеңіске жетіп, қажетті құжаттарды өткізген және кепілдік жарна ретінде 184 миллион теңге төлеген, бірақ тауарды әлі алған жоқ. Бұл ретте, сатып алушының айтуынша, сатушы тарап аукцион қорытындысына қол қоймаған.

Tengrinews.kz мемлекеттік органдардың қазынаға бір миллиард теңгеден аса табыс әкелетін мәміледен неге бас тартқанын және өздері саудаға шығарған бір тонна киік мүйізін неге кенеттен сатпай қалуды ұйғарғанын анықтауға тырысты.

Жеңімпазы жоқ аукцион

Қазан басында Қазақстанда киік етінің мемлекеттік сатып алу арқылы қалай сатыла бастағаны туралы жазған болатынбыз. Киік популяциясының өсуін тежеу мақсатында дала антилопаларын жаппай ату жүргізіліп жатыр, алайда оның етін өткізу оңай болмай шықты: қайта өңдеушілердің қоймаларында қор жиналып қалса, сауда желілері киік етін өз ассортиментіне қосуға асығар емес. Соның салдарынан өткізудің жаңа нарықтарын, соның ішінде мемлекеттік келісімшарттар арқылы іздеу басталды.

Сол мақалада тағы бір қызықты сюжет - киік мүйізін ресми сатудың басталуы туралы айтылған еді. 2025 жылғы желтоқсанда Самарқандта өткен CITES тараптарының жиырмасыншы конференциясында Қазақстан 30 тонна лимитпен оларды халықаралық дистрибуциялау құқығына ие болды. Қазақстанға берілген бұл квота үш жылға есептелген.

Анықтама: CITES - жойылып кету қаупі төнген жабайы фауна мен флора түрлерімен сауда жасауды реттейтін халықаралық конвенция. Квота елдің мұндай жануарлардан алынған өнімнің қанша мөлшерін шетелге сатуға құқылы екенін анықтайды.

Егер 30 тоннаны үш жылға бөлсек, жылына 10 тонна мүйіз сату қажеттігі туындайды. Бұл ауқымды көрінгенімен, Қазақстанда айтарлықтай қор жиналып қалды. Орман шаруашылығы комитетінің мәліметінше, 2025 жылы ату науқаны аясында 189 996 мүйіз жиналған. Бұрынғы экология министрі Ерлан Нысанбаевтың айтуынша, түскен қаражатты еліміздің "биологиялық әртүрлілігін сақтауға" жұмсау жоспарланған болатын.

Мүйіздерді e-Qazyna электрондық сауда порталы арқылы сату туралы шешім қабылданды. Киік дериваттарын өткізу Экология министрлігіне есеп беретін "Жасыл Даму" акционерлік қоғамына тапсырылды.

Мүйіздер алғаш рет мемлекеттік аукционға тамыз басында шығарылды. "Жасыл Даму" компаниясы бір тонна мүйізді бастапқы бағасы 1 227 148 000 теңгемен саудаға қойды. Лот мәліметтеріне сәйкес, мүйіздер Алматының Түрксіб ауданындағы қоймада картон қораптарда сақталған, ал әрқайсысының орташа ұзындығы шамамен 25 сантиметрді құраған.

Фото sauda.e-qazyna.kz сайтынан

Мүйіз партиясын сатудың алғашқы әрекеті тамыз айында сәтсіз аяқталды. Сондықтан лот қыркүйекте қайта шығарылды. Саудаға екі сатып алушы қатысты. Нәтижесінде бір тонна киік мүйізі үшін 1 271 105 000 теңге ұсынған қатысушы жеңімпаз атанды. Яғни, қорытынды баға бастапқыдан шамамен 44 миллион теңгеге өсті.

Алайда соңында түсініксіз жағдай болды. Егер осы сауда-саттықтың парақшасына кіретін болсақ, оның мәртебесі "Өтті (хаттамаға қол қою мерзімі өтіп кетті)" деп көрсетілген. Бұл процесс тараптарының бірі - сатушы немесе сатып алушы - қорытынды хаттамаға қол қоймағанын және сатылымның жүзеге аспағанын білдіреді.

Бастапқыда БАҚ хаттамаға жеңімпаз қол қоймады деп болжаған еді. Сондай-ақ оның 184 миллион теңге көлеміндегі кепілдік жарнасынан айырылғаны хабарланды.

Анықтама: Аукцион ережелері бойынша әрбір қатысушы осындай жарна төлеуге міндетті. Егер жеңімпаз сауда қорытындысы туралы хаттамаға немесе сатып алу-сату шартына қол қоюдан бас тартса, ол төлеген сомасынан айырылады және сатушының шығындарын өтеуі тиіс.

Алайда біздің материалымыз жарық көргеннен кейін редакцияға сол аукционның жеңімпазы хабарласты. Ол мүйіздерді хаттамаға қол қоюдан бас тартқандықтан емес, мүлдем басқа себеппен ала алмағанын дәлелдейтін құжаттарды ұсынды. Сауда-саттық қорытындысына "Жасыл Даму" мемлекеттік компаниясының өзі қол қоймаған болып шықты.

Мүйізді сатып алғысы келген адам кім?

Сол аукционның жеңімпазы - Дінмұхамед Жүнісов. Бір жыл бұрын ол киік дериваттарын: етін, мүйізін және басқаларын қайта өңдеумен айналысу үшін "Киік Пром" ЖШС-ін тіркеген.

Логикасы өте қарапайым:

"Соңғы бірнеше жылда олардың популяциясы айтарлықтай өсті. Киіктер егістіктерді құртып, өнімді таптап, фермерлерге қиындық тудырып жатыр. Сонымен қатар мемлекет киік етін қайта өңдеу бағытын алды, бұл меніңше, бизнестің және экономиканың дамуына жақсы серпін бере алады", - дейді Дінмұхамед.

Қазақстандықтың жоспарлары ауқымды болды - Ұлытау және Батыс Қазақстан облыстарында екі зауыт салуды көздеді. Локацияларды таңдау кездейсоқ емес еді. Дәл осы өңірлерде киіктердің ең көп популяциясы шоғырланған. Сондай-ақ зауыттар негізінде ол мүйіз бен еттен бөлек, өзге де дериваттарды фармацевтикада әрі қарай пайдалану үшін зерттейтін зертхана ашуды жоспарлады.

Идеяларды жүзеге асыру үшін инвестиция қажет болды. Жүнісов бұл іске қызығушылық танытқан адамдарды таба алған:

"Аукционға қатысып, мүйіздерді сатып алу үшін мен инвесторды - ірі қытайлық фармацевтикалық компанияны тарттым. Мүйіздерді сатып алғаннан кейін оларды Қытай аумағындағы инвестор-серіктестердің фармацевтикалық зауытына қайта өңдеуге шығаруды жоспарладым. Болашақта олардан дәрілік заттар өндіру көзделген еді. Кейіннен, осы жерде зауыттар салынған соң, соған ұқсас фармкәсіпорын ашу жоспарымызда болды".

Анықтама: Ақбөкен мүйізі дәстүрлі шығыс медицинасында қолданылады. Оның құрамындағы негізгі элемент - ұнтақталған кератин дәрі-дәрмектерге, жақпа майларға қосылады және дене қызуын түсіретін, тыныштандыратын құрал ретінде, сондай-ақ құрысулар мен бауыр ауруларында пайдаланылады.

Іс бітуге шақ қалғандай көрінген: мемлекеттік сауда-саттыққа қатысу, мүйіздерді сатып алу, оларды алып кетіп, өндірісті бастау ғана қалған еді. Бірақ сауда-саттық өткеніне бір айдан асса да, ол әлі күнге дейін ештеңе алмаған. Ал кәсіпкер ақшасынан айырылып қалды, ол тіпті өзінің жеке қаражаты да емес еді.

"Ақшаға келетін болсақ, оны есептен шығарып тастады. Аукционға қатысу үшін кепілдік жарна ретінде менен 184 миллион теңге ұстап қалды. Бұл - инвестордың ақшасы", - деп түсіндіреді сұхбат беруші.

Әуелі сабырмен күттік, кейін үрейге бой алдырдық

Біз Дінмұхамед Жүнісовтен бұл аукционның нақты қалай өткені туралы егжей-тегжейлі сұрап, бірнеше қызықты жайтты анықтадық.

Тамыз айындағы алғашқы талпыныс оның компаниясы мүйіз сатып алуға ниет білдірген жалғыз қатысушы болғандықтан өтпей қалған. Ал сол нақты аукционның ережелері бойынша жалғыз қатысушыға сатуға рұқсат берілмеген. Соңында сауда-саттық 14 қыркүйекке ауыстырылды.

Екінші талпыныс сәтті болды. 12 қыркүйекте электрондық сауда порталында жіберу хаттамасы жарияланды, оған сәйкес қатысуға екі ұйым жіберілді. Оның бірі - "Киік Пром" ЖШС. Яғни, бәсекелестік болды. Екі күннен кейін сауда-саттықтың өзі өтіп, онда Жүнісовтің компаниясы жеңіске жетті.

"Киік Пром" бір тонна мүйіз үшін 1 271 105 000 теңге ұсынды, ал жеңілген бәсекелес - 1 232 712 000 теңге ұсынған. Олардың арасындағы айырмашылық шамамен 38 миллион теңгені құрады. Демек, сауда-саттық қорытындысы бойынша мүйіздің бір келісі жеңімпазға шамамен 1,27 миллион теңгеге түскен.

Жеңістен кейін бір ғана қадам қалған еді - сауда-саттық қорытындысы туралы хаттамаға қол қою.

Анықтама: Қорытынды хаттама - конкурс нәтижелерін тіркейтін құжат. Оған порталда сатушы мен жеңімпаз конкурс өткен күні электрондық цифрлық қолтаңба арқылы қол қояды. Хаттама екі тараптың да 10 күнтізбелік күн ішінде сауда-саттықта қалыптасқан баға бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттемесін бекітеді.

Жүнісов өзінің бірден қол қойғанын айтады. Содан кейін күте бастаған.

"Ереже бойынша қорытынды хаттамаға аукцион өткен күні, яғни сол күннің сағат 23:59-ына дейін қол қою керек болды. Мен өз электрондық қолтаңбамды қойдым, ал "Жасыл Даму" қоймады. Басында сабырмен күттім, бірақ мерзім аяқталуға жақындаған сайын мазасыздана бастадым. Ақыры мерзім өтіп кетті, ал хаттамаға сол күйі қол қойылмады", - дейді Дінмұхамед.

Қол қойылмаған хаттаманың суретін Дінмұхамед Жүнісов ұсынды

Кәсіпкер мұндай жағдайға бірінші рет тап болып отырғанына сендіреді:

"Мен e-Qazyna порталындағы аукциондарға бірінші рет қатысып отырған жоқпын, бірақ мұндай жағдайға бірінші рет кез болдым. Бұған дейін бәрі штаттық режимде өтетін: егер мен саудада жеңсем, хаттамаға, содан кейін шартқа қол қоятынмын. Мен бұл жағдайды әріптестеріммен және бизнес-серіктестеріммен талқыладым, бірақ олардың ешқайсысы да мұндай оқиғамен кезікпеген екен".

Дегенмен Дінмұхамед Жүнісов уақытынан бұрын үрейге бой алдырмауды шешіп, сатушы сатып алу-сату шартына қол қою үшін бәрібір байланысқа шығады деп үміттенген. Жоғарыда жазғанымыздай, оны аукцион өткеннен кейін 10 күн ішінде, яғни 24 қыркүйекке дейін рәсімдеуге болатын еді. Бірақ тағы да ештеңе болмады: ешкім телефон соққан жоқ және ешқандай хабарлама келмеді.

Бір сәтте инвестор да мазасыздана бастаған. Кәсіпкердің айтуынша, ол серіктестерімен күн сайын байланыста отырады және күн сайын оларға жағдайдың қалай екенін, не болғанын және ең бастысы, бөлінген ақшаның тағдыры не болып жатқанын түсіндіруге мәжбүр.

"Аукционға қатысты жағдай инвестор тарапынан заңды түрде сұрақтар туғызады. Егер шикізатты мемлекеттік кәсіпорыннан сатып алу кезеңінде-ақ осындай қиындықтар туындаса, онда алдағы жұмыстың қалай жүретініне де күмән пайда болады. Біз инвестормен күнделікті сөйлесеміз, менен үнемі жаңалық бар-жоғын сұрайды. Бизнесті іске қосумен айналысудың орнына, мен серіктестеріме неге әлі ештеңе істелмегенін түсіндіруге мәжбүрмін", - дейді Жүнісов.

Хаттар, шағымдар және жабық есіктер

Ешкімнің байланысқа шықпайтыны белгілі болғанда, кәсіпкер әрекет етуге бел буып, Экология министрлігіне және "Жасыл Даму" ұйымының өзіне шағым жолдады. Бірақ бұдан ештеңе өнбеді. Оның айтуынша, Экология министрлігі оның өтінішін мүйіз сатушыға, яғни ол кімнің үстінен шағым түсірсе, соған қайта бағыттай салған.

"Мен заңда белгіленгеннен артық ештеңе талап еткенім жоқ - тек жағдайды түсіндіруді және мәмілені ресімдеуді сұрадым, өйткені мен жеңімпаз деп танылдым және сатып алудан бас тартқан жоқпын", - деп түсіндіреді Жүнісов.

Ол өз өтініштерінде "Жасыл Даму" ұйымына қатысты бірнеше негізгі уәжін келтірді:

ол жеңіске жетіп, хаттамаға уақытында қол қойды, демек, сатушының мұны жасамағаны үшін ол жауап бермеуі тиіс; сатушы келісімшарт жобасын сауда-саттыққа дейін дайындауға міндетті, сондықтан аукционнан кейін келісімшарттың болмауын түсіндіру қиын; құжаттарға қол қоюдан бас тартқан жеңімпаз үшін ережеде көзделген кепілдік жарнадан айырылу шарасы оған қолданылмайды: ол ештеңеге қол қоюдан бас тартқан жоқ.

Сондай-ақ ол өзінің мәміледен жалттарған болып есептелмейтінін жазбаша растауды сұрады. Ал егер сатушы бәрібір оны мүмкін емес деп санаса, мұны түсіндіретін нақты заң нормасын көрсетуді өтінді. Алайда ресми шағымдар да көмектеспеді. Кәсіпкер оларға жауап алған жоқ.

Жүнісов үшін бұл оқиғадағы ең түсініксіз жайт - болған іске ешқандай қисынды түсініктеме таба алмауы.

"Егер менің тарапымнан бұзушылықтар болса, оларды құжаттарды тексеру және сауда-саттыққа жіберу кезеңінде анықтауға болатын еді. Оның үстіне аукцион комиссиясы мені жеңімпаз деп таныды. Мен сондай-ақ адвокаттармен кеңестім, олар өз бағалауы бойынша менің тарапымнан барлық талап орындалғанын растады", - дейді кейіпкер таңданысын жасырмай.

"Жасыл Дамудың" бұдан да көп сұрақ тудыратын егжей-тегжейлі жауабы

Жағдайды анықтау үшін "Жасыл Дамуға" ресми сауал жолдап, компанияның бір тонна киік мүйізі үшін миллиард теңгеден аса ақша төлеуге дайын аукцион жеңімпазымен мәмілені неге аяқтамай отырғанын түсіндіруді сұрадық. Жауап егжей-тегжейлі болып шықты және таңғалдырды.

Алдымен "Жасыл Даму" 14 қыркүйекте электронды сауда порталында бір тонна киік мүйізін сату бойынша аукцион өткенін растады. Алайда әрі қарай компания мұндай өнімге қатысты, өздерінің пайымдауынша, қолданыста бар шектеулер туралы мәлімдеді.

CITES талаптарына сілтеме жасай отырып, олар киік дериваттарын Қазақстан ішінде сатуға болмайтынын алға тартады. Жауапқа сәйкес, мүйізді пайдалана отырып дәрі-дәрмек немесе фармацевтикалық өнімдер өндіруге рұқсаты, халықаралық GMP және GDP сертификаттары, сондай-ақ баратын елде мұндай шикізатты әкелу, сақтау және өңдеу құқығын растайтын құжаттары бар мамандандырылған өңдеу кәсіпорындары ғана сатып алушы бола алады.

Бірақ "Жасыл Даму" басты кедергі ретінде аукционның өзін емес, Қытаймен арадағы уағдаластықтардың аяқталмағанын атайды.

Хатта компания Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2026 жылғы 21 қыркүйектегі түсіндірмесін тілге тиек етеді: киік мүйізін іс жүзінде шығармас бұрын, Қазақстанға қытай тарапымен үш мәселені келісіп алу қажет:

мұндай өнімге қойылатын ветеринариялық-санитариялық талаптар және қажетті сауалнамалар; Қазақстанның Ауыл шаруашылығы министрлігі мен Қытайдың Бас кеден басқармасы арасындағы экспорт шарттарын бекітетін екіжақты хаттама; ветеринариялық сертификат формасы, онсыз жүкті экспортқа жіберу мүмкін емес.

"Жасыл Даму" деректері бойынша, олардың Tengrinews.kz-ке берген жауабы дайындалған сәтте Ауыл шаруашылығы министрлігі бұл құжаттарды әлі де қытайлық ведомстволармен келісіп жатқан. Содан кейін басты тезис айтылады: барлық процедура аяқталғанға дейін аукционды тәмамдау қауіп тудырады - мүйізді жеткізу бойынша міндеттемелер орындалмай қалуы мүмкін, ал оларды әрі қарай өңдеу мәселесі күмән тудырады.

"Қытай Халық Республикасымен келісу процедуралары аяқталғанға дейін киік өнімдерін сату жөніндегі аукционды өткізуге қатысты қосымша қадамдар жасау, кейіннен осы өнімдерді жеткізу және өңдеуге қатысты міндеттемелерді орындаудың мүмкін болмай қалу қаупін тудырады", - делінген жауапта.

Хатта Жүнісовтен ұсталып, сол күйі қайтарылмаған 184 миллион теңге кепілдік жарнасына қатысты жағдай бөлек түсіндіріледі.

"Жасыл Даму" "Киік Промның" ақшасы сауда-саттықты ұйымдастырушы - "Ақпараттық-есептеу орталығы" АҚ компания үшін ашқан электронды әмиянда жатқанын алға тартады. "Жасыл Дамудың" өз шоттарында бұл қаражат жоқ. Сонымен қатар жауаптан кәсіпкердің ақшасын қайтара алатын-алмайтыны немесе аукционға қатысты жағдай шешілгенше олардың бұғатталып қала беретіні түсініксіз.

"Жасыл Даму" өз жауабында компанияның мәмілені аяқтауға неге асықпайтынын егжей-тегжейлі түсіндіреді, бірақ басты сұрақтарға жауап бермейді.

Ең алдымен, хатта қоғамның 14 қыркүйектегі сауда-саттық қорытындысы бойынша хаттамаға неге қол қоймағаны туралы түсіндірме жоқ. Компания мүйізді Қытайға экспорттауға байланысты қауіптерге сілтеме жасайды, бірақ бұл мәселенің неге аукционға дейін шешілмегенін және сауда-саттық өткен күні хаттамаға қол қоюға нақты не кедергі болғанын түсіндірмейді.

Сатып алу-сату шартына қатысты да жауап жоқ. Қорытынды хаттамаға қол қойылғаннан кейін бұған 10 күнтізбелік күн - 24 қыркүйекке дейін уақыт берілген болатын. Алайда "Жасыл Даму" бұл мерзімге қатысты пікір білдірмей отыр және шарттың неге ресімделмегенін түсіндірмеді. Сонымен қатар компания сауда-саттық нәтижелері жойылды деп мәлімдемеген және мәміледен бас тарту туралы хабарламаған, тек Қытайға жеткізілімге қатысты тәуекелдерді алға тартып отыр.

"Жасыл Дамудың" тікелей сатып алушыға тағар кінәсі бар-жоғы да белгісіз. Хатта киік мүйізін сатып ала алатын және өңдей алатын кәсіпорындарға қойылатын талаптар тізілген, бірақ "Киік Пром" компаниясының оларға сәйкес келмейтіні туралы айтылмаған.

Егер солай болса, заңды сұрақ туындайды: компания сауда-саттыққа қалай жіберілді және қалай жеңімпаз деп танылды?

Тағы бір жайт бар. Жүнісовтің айтуынша, ол бастапқыда мүйіздерді инвесторының фармацевтикалық кәсіпорнында өңдеу үшін Қытайға шығаруды жоспарлаған. Бұл ретте, "Жасыл Дамудың" жауабына қарағанда, Қытай тарапымен қажетті уағдаластықтар әлі күнге дейін аяқталмаған. Бұл сатушының сақтығын түсіндіреді, бірақ негізгі сұрақтың жауабын бермейді: экспорт шарттары келісілгенге дейін сауда-саттық неге өткізілді?

Киік мүйізі - тек кәсіпкердің ғана мәселесі емес

Дінмұхамед Жүнісов болса, мардымды жауап немесе түсініктеме ала алмаған соң, келесі қадамға барды - осы жағдайға байланысты Бас прокуратураға ресми арыз түсірді. Тіпті, іс соған дейін бара қалса, соттасуға да дайындалып қойған.

"Менің мақсатым қарапайым: аукционда ұтып алған мүйіздерді сатып алғым келеді. Мен қажетті құжаттарды өткіздім, кепілдік жарнасын төледім және жеңімпаз деп танылдым. Мен мәміледен бас тартпаймын. Маған кешірім сұраудың немесе ерекше шарттардың қажеті жоқ. Мен мемлекеттік органдардың заңға сәйкес жұмыс істегенін қалаймын", - дейді кәсіпкер өз ұстанымын білдіріп.

Бірақ жекелеген жайттарды емес, жаһандық деңгейде айтсақ - мемлекет алдында да үлкен мәселе тұр: 1,2 миллиард теңге тұратын бір тонна киік мүйізі әлі күнге дейін сатылған жоқ. 

Естеріңізге сала кетейік, бұл сатудың алғашқы әрекеті ғана болатын. Егер осы кезеңнің өзінде мұндай кедергілер туындаса, кейін не болмақ? Осыны ескерсек, экспортқа қажетті құжаттар әлі келісілмегені анықталған жағдайда, Қазақстан барлық 30 тоннаны қалай өткізбек екені түсініксіз.

Авторы: Александр Григорянц

Дайындаған: Нұрила Достар

Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз

Қосу