Қазақстанда шағын және орта бизнеске несие беру күрт өсті

Банктердің басымдықтары өзгеруде

2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша банктердің бизнеске берген несиелер портфелі 16,1 трлн теңгеге жетті. Бір жыл ішінде ол 17,1%-ға өсті. Ал ШОБ-ты несиелендіру қарқыны айтарлықтай жоғары болып, 29,6%-ды құрады, деп хабарлайды Қазақстан Ұлттық банкінің деректері.

Сонымен қатар халықты несиелендіру айтарлықтай баяулаған. Реттеуші органның мәліметінше, тұтынушылық несиелердің жылдық өсімі жыл басындағы 21%-дан 13%-ға дейін төмендеген. Ұлттық банктің пікірінше, бұл тұтынушылық несиелендірудің қалыпқа келуімен байланысты.

Алайда бизнестің өз ішінде жағдай әркелкі. ШОБ банк қаржысын барған сайын көбірек алып жатса, ірі бизнес, керісінше, қарыз көлемін азайтып жатыр.

ШОБ-тың жағдайы жақсаруда

Айта кетейік, осыдан бір жыл бұрын жағдай мүлде басқаша болған. 2025 жылғы 1 шілдеде ШОБ субъектілеріне берілген несие портфелі шамамен 6 трлн теңгені құрады. Сол жылдың маусымында ол 2,9%-ға өскенімен, 2025 жылдың басынан бері 7,1%-ға қысқарған еді.

2026 жылдың шілдесіне қарай жағдай өзгерді. ШОБ портфелі 7,8 трлн теңгеге жетіп, тек маусым айының өзінде 3,3%-ға, ал жыл басынан бері 14%-ға өсті.

Портфельдің өсуі бұрынғы несиелердің жиналуымен ғана байланысты емес. Маусым айында банктер бизнеске 2,2 трлн теңге жаңа несие берді. Бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 32,7%-ға көп. Ал ШОБ-қа берілген жаңа несиелер көлемі бірден 61,7%-ға артты.

Бұл – статистикадағы ең маңызды көрсеткіштердің бірі. Несие портфелі жинақталған қарыз көлемін көрсетсе, жаңа несиелер бизнеске қазіргі уақытта қанша қаражат бағытталып жатқанын көрсетеді. Маусым айында бұл қаржы ағыны ШОБ бағытына айтарлықтай күшейген.

Ірі бизнес кері бағытта

2026 жылғы маусымда ірі бизнеске берілген несие портфелі небәрі 0,4%-ға өсіп, 5 трлн теңгеге жетті. Ал 2026 жылдың басынан бері ол 8,9%-ға қысқарған.

Жеке кәсіпкерлердің несие портфелі маусымда 1,1%-ға, жыл басынан бері 6,3%-ға өсіп, 3,3 трлн теңгені құрады.

Осылайша, бизнеске берілетін несиелердің жалпы өсімі негізінен ШОБ есебінен қалыптасып отыр. Бұл жалпы статистиканы түсіну үшін маңызды: бизнеске берілген несиелердің 17,1%-ға өсуі банктер кәсіпкерлердің барлық санатын бірдей белсенді қаржыландырып жатыр дегенді білдірмейді.

Керісінше, жағдай былай қалыптасып отыр: ірі бизнес банктер алдындағы қарызын азайтуда, жеке кәсіпкерлердің көрсеткіші қалыпты өсуде, ал ШОБ несиелендіруді айтарлықтай жеделдетті.

Бизнес ақшаны қайдан алып жатыр?

Несие портфелінің салалық құрылымында да айтарлықтай өзгерістер болды. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, маусым айында сауда мен көлік саласын қоспағанда, экономиканың негізгі секторларының барлығында дерлік несие көлемі өскен.

Өнеркәсіптегі несие портфелі 2,6%-ға өсіп, 5,4 трлн теңгеге жетті. Құрылыс саласында өсім 6,2% болып, 892 млрд теңгені құрады. Ауыл шаруашылығында көрсеткіш 2,2%-ға өсіп, 512 млрд теңгеге жетті.

Байланыс және ақпарат саласындағы несиелер бірден 39,8%-ға өсіп, 297 млрд теңгені құрады. Жылжымайтын мүлікпен операциялар 0,4%-ға өсіп, 884 млрд теңгеге, басқа қызмет түрлері 1,3%-ға өсіп, 2,9 трлн теңгеге жетті.

Бұл деректер тек ШОБ-қа емес, бизнеске берілген барлық несиеге қатысты. Сондықтан ШОБ өсімінің нақты қандай бөлігі құрылысқа, өнеркәсіпке немесе IT саласына бағытталғанын жарияланған статистикадан тікелей анықтау мүмкін емес.

Дегенмен бұл құрылым банктік қаржыландырудың жалпы қай бағыттарға жұмсалып жатқанын көрсетеді. Қаражаттың ең үлкен көлемі өнеркәсіп, сауда, қызмет көрсету және экономиканың басқа да нақты секторларында шоғырланған.

Несиелер әлі де қымбат

Несиелендірудің жеделдеуі қарыз қаражатының құны айтарлықтай жоғары болып отырған жағдайда жүріп жатыр.

Маусым айында бизнеске теңгемен берілген несиелердің орташа алынған мөлшерлемесі 0,7 пайыздық тармаққа төмендеп, жылдық 21,6%-ды құрады.

Жеке кәсіпкерлер үшін бұл көрсеткіш 29,9%, ал ірі бизнес үшін 19,4% болды.

Сонымен қатар 2025 жылғы маусымда бизнеске теңгемен берілген несиелердің орташа мөлшерлемесі 21,7% болған. Яғни бір жыл ішінде несие құны айтарлықтай өзгермеген.

Осыған байланысты ШОБ несиелерінің шамамен 30%-ға өсуі мөлшерлемелердің күрт төмендеуінен гөрі, несиеге деген сұраныстың артуымен байланысты деуге болады.

Бір жылда не өзгерді?

Екі жылдың маусым айындағы көрсеткіштер арасында маңызды айырмашылық бар.

Бір жыл бұрын банктер бизнеске 1,7 трлн теңге жаңа несие берген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 17,6%-ға көп болғанымен, сол кезде ШОБ-тың несие портфелі жыл басынан бері қысқарып жатқан еді.

Бір жылдан кейін жағдай түбегейлі өзгерді: бизнеске берілген жаңа несиелер 2,2 трлн теңгеге жетті, ал ШОБ-қа берілген несиелер көлемі 61,7%-ға өсті. ШОБ-тың несие портфелі 2026 жылдың басынан бері 14%-ға артқан.

Сонымен қатар бұл өзгеріс несие нарығы құрылымының кең ауқымды өзгеруінің бір бөлігі болуы мүмкін деген негіз бар.

"Бұл қабылданған пруденциялық шаралардың тиімділігін және тұтынушылық несиелендіру қарқынының қалыпқа келгенін көрсетеді. Осылайша, несие ресурстары бизнесті қаржыландыру пайдасына қайта бөлінуде", – деп мәлімдеді ҚР Ұлттық банкі.

Біздің ойымызша, несие портфелінің 29,6%-ға өсуі өздігінен инвестиция, өндіріс немесе жұмыспен қамту көлемінің дәл сондай қарқынмен артқанын білдірмейді. Несиелердің бір бөлігі айналым қаражатын толықтыруға, қайта қаржыландыруға және бизнестің ағымдағы шығындарына жұмсалуы мүмкін.

Сондықтан ендігі мәселе – банктердің ШОБ-қа қанша ақша бергенінде емес, кәсіпкерлердің бұл қаражатты не үшін пайдаланатынында.

Егер жаңа несиелердің едәуір бөлігі өндірісті кеңейтуге, құрылысқа, құрал-жабдық сатып алуға және жаңа жобаларды іске қосуға жұмсалса, қазіргі несиелендіру қарқыны іскерлік белсенділіктің одан әрі өсуіне әсер ететін факторлардың біріне айналуы мүмкін.