Қазақстандықтар 8 қыркүйектен бастап тағы бір көмекті тегін ала алады

"Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне нотариаттық қызмет және заң көмегі мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" 2026 жылғы 8 шілдедегі №343-VIII ҚР Заңы 2026 жылғы 8 қыркүйекте күшіне енді.

Енгізілген өзгерістердің бірі – "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" ҚР Заңының 26-бабын мынадай мазмұндағы 3-1-тармақпен толықтыру:

"Осы баптың 3-тармағында көрсетілген Қазақстан Республикасының азаматтары өздерінің өтініштері бойынша "Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы" ҚР Конституциялық заңында белгіленген тәртіппен конституциялық іс жүргізу қозғалған жағдайда адвокаттың немесе заң консультантының мемлекет кепілдік берген білікті заң көмегімен қамтамасыз етіледі".

Бұл өзгерістің нені білдіретінін түсіндірейік.

Соттасу – арзанға түспейтін процесс. "Білікті заң көмегі" азаматтарға түрлі құқықтық мәселелер бойынша құқықтық ақпарат беру мен консультация жасауды, соның ішінде шағымдар мен өтінішхаттар әзірлеуді, сондай-ақ қорғаушы мен өкілдің қызметін қамтиды. Әдетте мұндай көмек ақылы көрсетіледі. Ал адамның оны төлеуге қаражаты жеткіліксіз болса ше?

ҚР Конституциясының 12-бабына сәйкес, әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар. Сондықтан заңда көзделген жекелеген жағдайларда мемлекет азаматтарға білікті заң көмегінің тегін көрсетілуіне кепілдік береді. Бұл ретте өкілдің немесе қорғаушының қызмет ақысы бюджет қаражаты есебінен төленеді.

"Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" ҚР Заңының 26-бабының өзгерісте аталған 3-тармағында былай делінген:

"Мемлекет кепілдік берген заң көмегі жеке тұлғалардың мүдделерін соттарда, қылмыстық қудалау органдарында, өзге де мемлекеттік органдар мен мемлекеттік емес ұйымдарда қорғау және білдіру түрінде:

Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасына сәйкес әкімшілік жауаптылыққа тартылатын адамға;Қазақстан Республикасының азаматтық процестік заңнамасына сәйкес талап қоюшыға не жауапкерге және Қазақстан Республикасының әкімшілік сот ісін жүргізу туралы заңнамасына сәйкес талап қоюшыға;Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасына сәйкес күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға, сотталған адамға, ақталған адамға және жәбірленушіге көрсетіледі".

Алайда тегін заң көмегі барлық жағдайда бірдей көрсетіле бермейді.

Мәселен, судья денсаулыққа жұмыста келтірілген зиянды немесе асыраушысының қайтыс болуына байланысты залалды өтеу, алимент өндіру жөніндегі азаматтық-құқықтық дауларды, сондай-ақ әкімшілік іс жүргізу шеңберіндегі тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты істерді қараған кезде талап қоюшыларды, ал кей жағдайларда жауапкерлерді де заң көмегінің ақысын төлеуден толық босатуға міндетті. Бұл норма Азаматтық процестік кодекстің 112-бабында көзделген.

Қылмыстық құқық бұзушылық туралы іс бойынша айыпталушы адвокат жалдамаған жағдайда, қорғаушының қатысуы міндетті болса, оны мемлекет тағайындайды. Мұндай жағдайлардың тізбесі Қылмыстық-процестік кодекстің 67-бабында көрсетілген. Мысалы, адамға күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылған жағдайда қорғаушының қатысуы міндетті.

"Адвокат сотқа дейінгі іс жүргізуге не сотқа тағайындау бойынша қорғаушы ретінде немесе клиентпен шарт жасаспастан жәбірленушінің, жекеше айыптаушының өкілі ретінде қатысқан жағдайларда, оның еңбегіне ақы төлеуге байланысты шығыстар бюджет қаражаты есебінен өтеледі. Тиісті негіздер болған кезде қылмыстық процесті жүргізетін орган күдіктіні, айыпталушыны немесе сотталған адамды заң көмегінің ақысын төлеуден толық немесе ішінара босатуға құқылы. Бұл туралы уәжді қаулы шығарылады", – делінген ҚПК-нің 174-бабының 2 және 3-бөліктерінде.

Осылайша, заң көмегіне мұқтаж адамдардың, тіпті айыпталушылардың да оны алуына жағдай жасалады.

Алайда кейде сот талқылауы күрделі мәселені шешуге жеткіліксіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда конституциялық іс жүргізу қажет болады. Бұл қандай жағдайларға қатысты?

Жалпы, Конституциялық соттың құзыретіне көптеген мәселе кіреді. Олардың қатарында сайлаудың дұрыс өткізілуін тексеру, халықаралық шарттарды ратификацияланғанға дейін қарау және Конституция нормаларына ресми түсіндірме беру бар. Толық тізбе "Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы" Конституциялық заңның 23-бабында көрсетілген.

Алайда бұл ретте бізді Конституциялық соттың ҚР азаматтарының өтініштері бойынша нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін қарау өкілеттігі ғана қызықтырады.

Азаматтардың сот өз шешімінде негізге алған нақты заңның немесе оның жекелеген нормасының Конституцияға сәйкестігін тексеру үшін Конституциялық сотқа жүгіну мүмкіндігі бұған дейін де болған.

Бірақ мұндай жағдайда мемлекет кепілдік берген тегін заң көмегін көрсету қарастырылмаған еді. Енді енгізілген түзетулер осы олқылықтың орнын толтырады. Яғни конституциялық іс жүргізу қозғалған жағдайда азаматтар адвокаттың немесе заң консультантының көмегін мемлекет есебінен ала алады.

Әрине, Конституциялық сот барлық өтінішті бірдей қарамайды. "Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы" Конституциялық заңның 45-бабы 2-тармағына сәйкес, өтініш бірнеше талапқа сай болуға тиіс:

дау айтылып отырған заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні сот қолданған болуы;ол өтініш иесінің қатысуымен қаралған нақты іс бойынша оның құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер етуі;іс бойынша апелляциялық сатының заңды күшіне енген сот актісінің болуы және өтініштің ол қабылданған күннен бастап бір жылдан кешіктірілмей берілуі.

Бұл іс жүзінде қалай жүзеге асырылады?

Мәселен, сот белгілі бір құқықтық нормаға сүйене отырып, азаматты құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танып, оған жаза тағайындады. Немесе азаматтық-құқықтық дауды тараптардың бірінің пайдасына шешті делік.

Алайда жауапқа тартылған адам сот қолданған заң нормасының өзімен келіспей, оның Конституцияға сәйкестігін тексеру туралы Конституциялық сотқа өтініш бере алады.

Өтініш алдымен алдын ала зерделенеді. Егер жоғарыда көрсетілген және Конституциялық заңның 48-бабында белгіленген өзге де талаптар, оның ішінде өтініш беру нысаны, сол мәселе бойынша қайталама өтініштің болмауы және басқа шарттар сақталса, Конституциялық сот тексеруді бастайды.

Нәтижесінде Конституциялық сот даулы норманы Конституцияға сәйкес емес деп тануы мүмкін. Бұған қатысты екі белгілі мысал келтірейік.

Қазақстан азаматы коммуналдық мемлекеттік мекеменің директоры бола тұра, автокөлік тұрағына орын ұсынумен байланысты кәсіпкерлікпен айналысқан. Алайда мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адамдарға теңестірілген тұлға ретінде оның кәсіпкерлік қызметпен айналысуға құқығы болмаған. Мұндай шектеу сол кезде қолданыста болған "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" заңның 13-бабында көзделген. Осыған байланысты ол Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 154-бабы бойынша әкімшілік жауапкершілікке тартылған.

Осыдан кейін азамат сотқа жүгінді. Нәтижесінде ҚР Конституциялық соты 2023 жылғы 13 маусымдағы №19 нормативтік қаулысымен аталған норманы ҚР Конституциясының 26-бабының 4-тармағына және 39-бабының 1-тармағына сәйкес емес деп таныды:

"Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдардың кәсіпкерлік қызмет еркіндігі құқығын шектеу конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын сақтау мақсаттарынан туындамаған бөлігінде".

Нәтижесінде ереже өзгертілді. Мемлекеттік функцияларды орындайтын адамдарға теңестірілген тұлғалардың ішінен кәсіпкерлікпен айналысуға салынған тыйым ұлттық компаниялар мен ұлттық холдингтерде қызмет ететін адамдар үшін ғана сақталды.

Тағы бір мысал. Ерлі-зайыпты ажырасқанымен, ортақ мүлікті бөліспеген. Төрт жылдан кейін ер адам ортақ пәтерді сатып, бұрынғы жұбайына тиесілі үлесті бермеген. Әйел сотқа талап арыз түсірген. Алайда сол кезде "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" ҚР Кодексінің 37-бабы 6-тармағында:

"Некесі (ерлі-зайыптылығы) бұзылған ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу туралы талаптарына неке (ерлі-зайыптылық) бұзылған кезден бастап үш жылдық талап қою мерзімі қолданылады", – деп көрсетілген еді.

Ажырасқаннан бері үш жылдан астам уақыт өткендіктен, сот талап арызды қанағаттандырудан бас тартқан.

Алайда Конституциялық сот бұл мәселені қарастырып, меншік құқығының мерзімсіз екенін негізге алды. Сөйтіп, 2024 жылғы 4 желтоқсандағы №55 нормативтік қаулысымен аталған норманы Конституцияға қайшы деп таныды.

"Некесі бұзылған ерлі-зайыптылар ортақ бірлескен меншікті өз қалауы бойынша бөлуге құқылы және мұндай құқықты жүзеге асыру мерзімімен шектелмеуге тиіс. Ал адамның құқығы немесе заңмен қорғалатын мүддесі бұзылуы салдарынан дау туындаған жағдайда, сот талап қою мерзімін Азаматтық кодекстің 180-бабының 1-тармағын басшылыққа ала отырып есептейді", – делінген қаулыда.

Азаматтық кодекстің 180-бабының 1-тармағына сәйкес, талап қою мерзімі адамның өз құқығының бұзылғанын білген немесе білуге тиіс болған күннен басталады.

Яғни талап арызды ажырасқаннан кейінгі үш жыл ішінде емес, бұрынғы ерлі-зайыптылардың бірі ортақ пәтердің немесе өзге мүліктің сатылып, өзіне тиесілі үлестің берілмегенін білген күннен бастап үш жыл ішінде беруге болады.

Конституциялық соттың қаулысы қабылданған күннен бастап Қазақстанның бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті саналады. Ал 2026 жылғы 8 наурызда Кодекстің 37-бабының 6-тармағы жаңа редакцияда қолданысқа енгізілді.

Жаңа түзету дәл осындай жағдайларға арналған. Енді адвокаттар мен заң консультанттары өтініштері бойынша конституциялық іс жүргізу қозғалған Қазақстан азаматтарының өкілдері ретінде оған қатыса алады.

Ал олар мүддесін қорғайтын азаматтар белгіленген талаптарға сәйкес келген жағдайда мұндай заң көмегін тегін алуға құқылы.