Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігінің негізі инженерлік ғылым

Қазіргі уақытта декларациялар емес, инженерия, цифрландыру және ғылыми негізделген шешімдер шешуші мәнге ие болып отыр. Халықаралық қоғамдастық әрбір мемлекеттің өзінің климаттық ниетін нақты техникалық мүмкіндігімен және жаңғыртуға дәлелді даярлығымен  негіздеуін табанды түрде талап етіп отыр. 

COP-30-да халықаралық сарапшылар дәл осы мәселеге – мемлекеттердің  ғылыми әдебиетте «credible transition» деп аталатын расталған иенженерлік және технологниялық мүмкіндіктерін негізге алып ауысу қажеттілігіне баса назар аудартты. Мұндай тәсіл – климаттық мақсаттардың инженерлік ғылымды экологиялық саясаттың басты құралына айналдыратын нақты техникалық шешімдерге, өнеркәсіптік жаңғыртуға және ғылыми дәлелділігіне сүйенуін талап етеді.   

Осы үрдіс COP-30 барысында жан-жақты талқыланды. Сарапшылар мен конференцияға қатысушылар технологиялық базасыз, инженерлік құзыреттерсіз және цифрлық бақылау жасайтын инфрақұрылымсыз қазіргі климаттық мақсаттарды іске асыру мүмкін емес екенін айтып өтті. Халықаралық ұйымдардың өкілдері климаттық дағдарыспен күресте технологиялар стратегиялық құралға айналғанын баса көрсетті, ал COP-30 – инженерлік шешімдер жетекші рөл атқаратын «өршіл мақсаттан іске көшудің» белгісі болды. 

Конференция барысында өнеркәсіпті жаңғырту, жаңартылатын энергетикаға көшу, энергия тиімділігін екі есеге арттыру, салқындатудың таза жүйелерін енгізу, сутегі технологияларын және биобазаланған  материалдарды дамыту мәселелері, яғни тұрақты инженерлік тәсілдерді және жаңа технологиялық стандарттарды талап ететін мәселелердің барлығы бірнеше мәрте көтерілді. Шығарындылардың цифрлық мониторингіне, спутниктік бақылау жүйелеріне, климаттық модельдеу және бейімделу шешімдерінде жасанды интеллектіні пайдалануға ерекше назар аударылды. Көптеген сарапшылар инженерлік трансформация жаһандық климаттық күн тәртібінің орталық элементіне айналып отыр деп ашық айтты. 

Бұл тұжырымдар Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қыркүйектегі Жолдауында елдің тыныс-тіршілігінің барлық салаларында жасанды интеллектіні, цифрлық платформаларды дамыту мен пайдалануға баса назар аудара отырып айтылған Қазақстанның стратегиялық таңдауына толық сәйкес келеді. COP-30-да мәлімделген бағыттарда Қазақстан үшін де басым міндеттер – шығарындылардың цифрлық мониторингі, спутниктік бақылау жүйелері, климаттық модельдеу және бейімдеу үшін жасанды интеллектіні қолдану - толық көлемде бейнеленген. Осыған сай, жаһандық климаттық күн тәртібі мен технологиялық дамудың ұлттық бағыты – бірін-бірі толықтыратын ұғым болып табылады: Қазақстан орнықты дамудың өзіндік ғылыми-инженерлік платформасын нығайта отырып, әлемдік үрдістер бағытына тоғысып отыр. 

Біздің ел – өңірде бірінші болып – инженерлік шешімдер мен ғылыми сараптаманы экологиялық жаңғыртудың басты бағыты етіп алды. ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі (ЭТРМ) Климаттық саясаттың технологиялық негізін дәйекті түрде қалыптастыруда: ОНУВ-3.0 салымының жаңартылған ұлттық деңгейін дайындау аяқталды, Ұлттық бейімделу жоспары әзірленіп жатыр, халықаралық серіктестіктер нығайтылып, климаттық қаржыландыру ағыны үшін жағдайлар жасалып жатыр.

Бұл үдерісте Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығы (ХЖТИЖО/IGTIC) маңызды рөл атқарады. 2024–2025 жылдары Орталық ел тарихында алғаш рет: атмосфералық ауаның сапасы, су ресурстарының жай-күйі, қалдықтармен жұмыс істеу, технологиялық тәуекелдер және радиоактивті мұра сияқты барлық салаларда қоршаған ортаның жай-күйіне ең ірі зерттеу жүргізді. Осы зерттеудің нәтижесінде экологиялық жүктеменің қайшылықсыз, ғылыми расталған келбеті айқындалды. Павлодар, Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстарында атмосфералық ауаның аса қатты ластанғаны; өте ауыр деңгейдегі су тапшылығы – Қызылорда, Атырау және Маңғыстау облыстарында; елдің батысында – қалдықтардың шамадан тыс мөлшерде жиналғаны анықталды; ал радиоактивті мұраның негізгі объектілері Шығыс және Солтүстік Қазақстанда шоғырланған.

Талдау нәтижелері Қазақстанның экологиялық проблемалары инженерлік сипатта екенін, технологиялық шешімдерге мұқтаж екенін растады. Сондықтан да Қазақстан ЕҚТ-ға көшудің бірыңғай технологиялық платформасын - экологиялық таза және қауіпсіз өндірістің халықаралық стандартын қалыптастырып жатыр. Жетекші ғылыми мектептерді, сарапшылар мен жобалаушыларды біріктіретін ҚР Ұлттық инженерлік академиясы (ҚР ҰИА) өнеркәсіпті жаңғырту үшін қажетті әдіснамалық база мен ғылыми сараптама әзірлейді және инженерлік кадрларды даярлайды. 

COP-30-да Қазақстан ұлттық инженерлік экожүйенің жетілуін көрсететін бірқатар технологиялық бастамаларды ұсынды. Оның бірі – ЭТРМ мен ХЖТИЖО бірлесіп әзірлейтін жасыл технологиялар сервистік операторының моделі. Мұнда ЕҚТ стандарттары, жасыл технологиялар тізілімі, жасыл стартаптарды қолдау тетіктері және инвестицияларды тарту құралдары біріктіріледі. Халықаралық серіктестер зор қызығушылық танытқан осы бастама аймақтың ынтымақтастықтың перспективалық негізі ретінде танылды. 

ХЖТИЖО/IGTIC COP-30-да шығарындыларды анықтау, климаттық деректерге арналған цифрлық платформаларды, технологиялық аудиттердің инновациялық модельдерін және жасыл акселерацияны дамыту бастамаларын әзірлеуге арналған спутниктік мониторингті пайдалану (GOSAT) нәтижелерін де ұсынды.  Қазақстан халықаралық аренада 2026 жылы Өңірлік экологиялық саммит (RES-2026) өткізетіні туралы мәлімдеді, бұл саммитте Орталық Азияның негізгі климаттық шешімдері таныстырылады.

ХЖТИЖО жұмысының нәтижелері Қазақстанның экологиялық технологиялардың өңірлік хабы болуға әзір екенін көрсетеді. Орталықтың құрылымында ЕҚТ бойынша 20 анықтамалық әзірлеген, 110-нан астам технологиялық аудит жүргізген және өңірдегі энергияны көп қажет ететін салалар бойынша ірі дерекқор құрған бірегей ұйым – ЕҚТ ұлттық бюросы жұмыс істейді. COP-30-да Қазақстан өңірдегі елдердің технологиялық сарапшыларын біріктіретін, жалпы экологиялық стандарттарды қалыптастыратын, экологиялық таза технологиялардың бірыңғай нарығын құратын және инженерлік кадрларды даярлауға арналған платформа болатын  Орталық Азия ЕҚТ бюросын құру бастамасын ұсынды. 

Бұл бастама СОР-30 тұжырымдарының логикалық жалғасы іспетті: климаттық ауысуды инженерлік ғылым, мемлекеттік саясат пен технологиялық орталықтарды бірыңғай жүйеге жұмылдырған кезде ғана іске асыруға болады. Қазақстан қазірдің өзінде осындай жүйені қалыптастырып жатыр. ЭТРМ стратегиялық басшылық жасайды, халықаралық серіктестікті қамтамасыз етеді.  ХЖТИЖО технологиялық шешімдер мен әдістемелерді әзірлейді. ҚР ҰҒА ғылыми іргетасын қалыптастырып, инженерлерді даярлайды. Осы институттардың бәрі бірігіп ұлттық климаттық орнықтылық архитектурасын құрайды.

COP-30: экологиялық саясаттың болашағы ғылыми құзыреттердің, цифрлық жүйелердің, инженерлік мектептің және технологиялық орталықтардың деңгейімен айқындалатынын анықтап берді. Қазақстан осы бағытта сенімді дамып келеді. 

Гүлбазар МЕДИЕВА, э.ғ.д., академик, Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының вице-президенті, ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі жанындағы Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығының Ғылыми кеңесшісі