Сарбаздарымыздың өмірі қиылуы мүмкін Трамп

АҚШ пен Иран арасындағы текетірес жаңа әрі қауіпті кезеңге өтті. Вашингтон мен Тель-Авивтің Тегеранға қарсы әскери соққы жасау туралы шешімі Таяу Шығыстағы геосаяси тепе-теңдікті күрт өзгертіп, бүкіл аймақты белгісіздік айдынына итермеледі. Reuters агенттігінің мәліметінше, АҚШ президенті Дональд Трампқа Иранға жасалатын шабуыл «тәуекелі өте жоғары, бірақ стратегиялық пайдасы зор» операция ретінде ұсынылған. Бұл – жай ғана әскери қимыл емес, тұтас бір өңірдің болашағын қайта пішуге бағытталған қадам ретінде бағаланған.

28 ақпан күні АҚШ пен Израиль күштері Иран аумағындағы нысандарға соққы беріп, Пентагон «Operation Epic Fury» деп атаған ауқымды операцияны бастады. Ақ үйдегі дереккөздердің айтуынша, президентке жасалған брифингтерде ықтимал ауыр салдар – америкалық әскерилердің қаза табуы, Иранның зымырандық шабуылдары, аймақтағы базаларға қауіп төнуі – ашық айтылған. Соған қарамастан, кеңесшілер бұл қадамды «ұзақ мерзімді геосаяси мүмкіндіктер терезесі» ретінде сипаттаған.

Трамп операция басталар алдында жариялаған бейнеүндеуінде: «Біздің батыр сарбаздарымыздың өмірі қиылуы мүмкін. Бірақ біз мұны бүгін үшін емес, болашақ үшін жасап отырмыз», – деп мәлімдеді. Оның сөзінде тек әскери риторика ғана емес, тарихи миссияға сенім де аңғарылды. Ақ үйдің ұстанымы бойынша, Иран режимін әлсірету арқылы Таяу Шығыста «ұрпақтар алмасатын» жаңа кезең басталуы ықтимал.

Алайда бұл оптимистік сценарийдің екінші қыры бар. АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік құрылымдары президентке Иранның қарсы соққы беру әлеуеті туралы да ескерткен. Әңгіме тек баллистикалық зымырандар туралы емес, Ирак пен Сириядағы ираншыл күштердің белсенділігі, кибершабуылдар, теңіз жолдарына қауіп төндіру секілді кешенді жауап шаралары жайында болды. Аймақтағы америкалық базалар әуе қорғаныс жүйелерімен күшейтілгенімен, сарапшылар олардың бәрін толық қорғау мүмкін еместігін айтады.

Пентагон басшылығы мен барлау құрылымдары соңғы апталарда Таяу Шығысқа қосымша күштерді шоғырландырған. Орталық қолбасшылықтың жетекшісі адмирал Брэд Купердің Вашингтонға арнайы ұшып келіп, Ақ үйдегі жабық талқылауларға қатысуы – операцияның ауқымын аңғартады. Бұл шешім бір күнде қабылданған жоқ: Иранға қарсы ұзақ мерзімді әскери кампания жоспары алдын ала пысықталған.

Израильдік дереккөздер Иранның жоғарғы саяси және әскери элитасы да нысанаға алынғанын мәлімдеді. Жоғарғы көсем Әли Хаменеи мен президент Масуд Пезешкианның тағдыры туралы нақты ақпарат жоқ. Бұл – аймақтағы тұрақтылықты одан әрі шайқалтуы мүмкін фактор. Билік вакуумы пайда болса, Иран ішіндегі күштік құрылымдар, әсіресе Революциялық гвардия корпусы ықпалын күшейтуі ықтимал.

Иран жағы да үнсіз қалған жоқ. Революциялық гвардия өкілдері АҚШ пен Израиль мүдделеріне қарсы шабуыл жалғасатынын мәлімдеп, Парсы шығанағындағы теңіз қозғалысына шектеу қоюы мүмкін екенін ескертті. Мұнай тасымалына қауіп төнсе, жаһандық энергетикалық нарыққа соққы болары анық. Сарапшылар Ормуз бұғазы маңындағы кез келген шиеленіс мұнай бағасының күрт өсуіне әкелуі мүмкін екенін алға тартады.

Халықаралық қауымдастық алаңдаулы. БҰҰ-ның ядролық бақылау агенттігі радиациялық қауіп байқалмағанын хабарлағанымен, әскери қимылдардың ұзаққа созылуы өңірдегі гуманитарлық ахуалды ушықтыруы ықтимал. Трамптың Иран халқына «өз билігін құлатуға» үндеуі де жағдайды күрделендіреді. Сарапшылардың пікірінше, иран қоғамы біртұтас емес, оппозициялық күштер бытыраңқы, сондықтан ішкі көтеріліс тез арада жүзеге аса қояды деу қиын.

Бұл шешім Трамптың сыртқы саясаттағы ең ірі тәуекелі ретінде бағаланып отыр. 2003 жылғы Иракқа басып кіруден бері АҚШ мұндай ауқымды операцияға бармаған. Кейбір сарапшылар мұны «стратегиялық құмарлықтың» көрінісі десе, енді бірі – «тарихи мүмкіндік» деп санайды. Дегенмен «жоғары тәуекел – жоғары нәтиже» формуласы әскери қақтығыстарда әрдайым ақтала бермейді.

Аймақтағы геосаяси архитектура түбегейлі өзгеруі мүмкін. Егер Иранның әскери инфрақұрылымы едәуір әлсіресе, бұл Израиль мен Парсы шығанағындағы одақтастар үшін тактикалық жеңіс болуы ықтимал. Бірақ ұзақ мерзімде аймақ тұрақсыздықтың жаңа кезеңіне қадам басуы да ғажап емес. Иранның аймақтық ықпалы тек әскери құралдармен шектелмейді – ол идеологиялық, діни және саяси желілер арқылы да таралған.

Сондықтан бүгінгі операция тек зымырандар мен ұшақтардың қақтығысы емес. Бұл – ықпал аймағы үшін күрес, болашақ тәртіпті айқындау таласы. Трамп әкімшілігі бұл қадамды «болашақ үшін» деп түсіндірсе, сыншылар оны қауіпті авантюраға балайды. Ал шындық, әдеттегідей, уақыт таразысында анықталмақ.