Теңіз жолы жоқ елдердің транзиттік әлеуеті

Қазақстан – Еуразиядағы негізгі транзиттік бағыт. Азия мен Еуропа арасындағы құрғақ жүктердің 85 пайызы еліміз арқылы өтеді.

Бірақ біз тікелей теңіз жолы жоқ елдердің қатарындамыз. Ал жаһандық сауданың 90 пайызы әлемдік мұхит сулары арқылы тасымалданады. Алайда, Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай «елдердің мүмкіндігі географиямен шектелмейді». Әлемде теңізге жолы жоқ, бірақ экономикасы қуатты мемлекеттер бар. Біз де соған ұмтылатынымыз хақ. Межелі міндет қалай іске асады? 

Әлемде теңізге тікелей шыға алмайтын 44 ел бар. Оның отыз екісі дамушы мемлекеттер. Бәріне ортақ мәселе - порт жоқ, теңіз жолы жоқ. Демек сауда-саттық жүргізу оңай емес. Сол себепті «теңізге шықпайтын ел дамымайды» деген түсінік қалыптасқан. Бұл мемлекеттердің үлесіне әлемдік экспорттың небәрі 1,2 пайызы ғана тиесілі. Алайда, жаһандық тәртіп жаңа сипат алып, үйреншікті жүйе өзгере бастады. Сауда жолдарының бағыты ауысып, теміржол қатынасы жанданды. Алыс-беріс жүріп тұр. 2024 жылы алпауыт Қытай мен Орталық Азия арасындағы сауда айналымы 100 млрд долларға жақындады. Оның жартысына жуығы Қазақстанның еншісінде.

Теңізге шыға алмайтын елдер

1.Әзербайжан 

2.Өзбекстан 

3.Түрікменстан 

4.Тәжікстан

5.Қырғызстан

6.Қазақстан

7.Ауғанстан 

8.Непал 

9.Бутан

10.Лаос

11. Моңғолия 

12. Лихтенштейн 

13. Австрия

14.Чехия 

15.Словакия

16.Венгрия

17. Сербия

18.Косово

19. Солтүстік Македония

20. Молдова

21. Беларусь 

22. Армения 

23. Оңтүстік Судан 

24. Конго Демократиялық Республикасы 

25.Чад 

26.Нигер 

27. Буркина Фасо 

28.Мали 

29.Ватикан 

30.Сан Марино

31.Андорра 

32. Швейцария 

33. Люксембург

34. Парагвай

35. Боливия

36. Лесото

37. Эсватини

38. Ботсвана

39. Зимбабве

40. Замбия 

41. Малави 

42.Бурунди

43. Руанда

44. Уганда

Дереккөз: Stevan's Geodata Rankings GS   

Теңізге жолы жоқ елдердің транзиттік әлеуеті

Теңізге жолы жоқ елдердің экспорттық тасымал құны теңізі бар мемлекеттермен салыстырғанда 1,5-2 есе қымбат. Бұл – жол, шекара, кеден, транзиттік төлемдерге кететін қосымша шығын. Нәтижесінде мұндай елдерде экспорт көлемі төмен болады. Африкадағы жағдай тіпті күрделі. Қара құрлықтағы елдер көрші мемлекеттің портына тәуелді. Егер ол елде саяси дағдарыс немесе инфрақұрылымдық мәселе туындаса, сыртқы сауда бірден тоқтайды. Алайда бұл теңізге шыға алмаудан емес. Мемлекеттік басқару сапасынан, білім мен адами капиталдан, экономиканы әртараптандыру деңгейінен туындайды. Мәселен, теңізге шыға алмайтын Швейцария, Австрия, Люксембург сияқты елдерде жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 60-100 мың АҚШ долларынан жоғары. Бұл – әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Ал Нигер, Бурунди, Малави елдерінде бұл көрсеткіш 1 мың доллардан да төмен.  

Ребека Гринспан, БҰҰ Сауда және даму конференциясының бас хатшысы:  

- Өңірлік деңгейдегі инфрақұрылымдық жобалар саудадағы тосқауылдарды азайтуда шешуші рөл атқарады. Мәселен, Африканың Солтүстік дәлізі сияқты өңірлік көлік дәліздері аясында жүзеге асқан шаралардың арқасында шекаралық өткелдердегі күту уақыты едәуір қысқарған. Көлік желілері тиімді цифрлық жүйелермен, заманауи кедендік рәсімдермен және тұрақты өңірлік әріптестікпен байланысқанда ғана нақты нәтиже береді. Сондай-ақ теңізге шыға алмайтын елдердің транзиттік әлеуетін арттырып, жаһандық өндірістік және сауда тізбектерінің бір бөлігіне айналдыруға мүмкіндік береді.

Теңізге жолы жоқ елдердің транзиттік әлеуеті

Швейцария – әлемдегі ең бай ел. Бұл елде теңіз де, мұнай да жоқ. Дегенмен банк жүйесі, білім мен технология арқылы әлемдік қаржы орталығына айналып, жаһандық экономиканың элитасына кірді. Эфиопия, Парагвай секілді елдер ауыл шаруашылығы мен арзан еңбек ресурсына сүйенеді. Дамудың бұл үлгісі өсім беріп отыр, бірақ ұзақ мерзімді тұрақтылық үшін инфрақұрылым мен өнеркәсіп қажет. Ал Қазақстан, Моңғолия сияқты мемлекеттер мұнай, газ, металдар экспортына сүйенеді. Бұл қысқа мерзімде жоғары табыс береді. Тәуекелі де жоқ емес. Әлемдік бағаның құлдырауы экономикаға бірден әсер етеді.