Терминография: бүгіні мен болашағы

Астана қаласында Ғылым және жоғары білім министрлігінің Тіл саясаты комитеті мен Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы бірлесіп «Терминография: теория, практика және даму бағыттары» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция ұйымдастырды. Конференцияда сала мамандары терминологиялық жұмыстың теориялық және тәжірибелік аспектілерін талқылап, терминологиялық деректер қорын цифр­ландыру тетігін жетілдіру мен ұлттық терминқорды дамыту жолдарын айқындау мәселелерін талқылап, өз шешімдерін ұсынды. Іс-шараға Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы Ербол Тілешов төрағалық етті.

Елімізде білім мен ғылымның дамуы тек жаңа ұғымдарды ен­гізумен шектелмейді, сонымен қатар сол ұғымдарды түсінікті әрі жүйелі түрде ұсынуды талап етеді. Қазіргі кезде математика білімін жетілдіруде терминологияның бірізділігі ерекше маңызды болып отыр. І. Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің оқытушы-дәріскері, PhD Рима Ерғалиқызы математика терминдері жүйесін жасауда нейрожүйелерді қолдану­дың ерекшеліктері мен тиімділігін зерттеген. Оның айтуынша, бүгінгі күні математика ұғымдарының мағыналық байланыстарын түсіну үшін заманауи нейрожүйелерді қолданысқа енгізу қажет. Бұл жүйелер фор­мулалар мен символдарды өңдеп, олардың бір-бірімен байланысын анықтауға мүмкіндік береді. «Мысалы, кейбір плат­фор­малар терминдерді семан­тикалық тұрғыда таниды, олар­дың мағынасын түсінді­реді, графиктер арқылы есептер­ді бейнелеп бере алады. Соны­мен қатар терминдер арасын­дағы байланыс, туынды мен функция сияқты ұғымдар графи­калық түрде бейнеленіп, мате­матикалық құрылымның логикасы көрініс табады. Сонда мате­ма­тика ғылымын оқытуды жеңіл­детіп қана қоймай, терми­но­логияны нақты, түсінікті әрі қол­жетімді ете аламыз», дейді ол.

Ал Астана қаласы әкімдігі Т.Айбергенов атындағы №16 орта мектептің мұғалімі, PhD Ақжі­бек Нұрланқызы цифрлық кеңіс­тіктегі будан терминдердің қолданылу ерекшеліктері мен мәселелерін зерттеп жүрген маман ретінде қазіргі білім саласында ақпараттық технологияларды тиімді пайдалану, жаңа ұғымдарды нақты әрі түсінікті жеткізуге бағытталған платформалар жасап шыққан. «Мектеп сөздік» деп аталатын мобильдік қосымша 1-сыныптан 11-сыныпқа дейінгі оқушыларға арналған. Қосымшада жаратылыстану, математика, алгебра, геометрия, биология, география, информатика сияқ­ты пәндердің министрлік бекіт­кен оқулықтарындағы бар­лық термин жинақталған. «Қосым­шада терминдер сала бойынша жүйеленген және үш тілде берілген, анықтамалары қазақ тілінде. Бұл оқушыларға күрделі ғылыми ұғымдарды жеңіл мең­геруге мүмкіндік береді», дейді ол.

Спикер сонымен қатар зерттеу аясында будан терминдердің телеграм чат-боты жасалғанын атап өтті. «Бұл цифрлық құрал диссертациялық жұмысымыз­дың практикалық нәтижесі ретін­­­де құрылды. Онда мың­нан астам будан термин енгізі­ліп, олар­дың қолданылу саласы, ғы­лыми еңбектердегі мысал­дары, тілдік сипаттамалары көрсе­тілген. Чат-бот пайда­ланушыға кез келген уақытта терминді енгізіп, оның толық мағынасын білуге мүмкіндік береді. Қолда­нушы старт пәрменін басқаннан кейін терминнің анықтамасы, саласы, мысалдары көрсетіледі», деп атап өтті ғалым.

Терминдерді цифрлық тех­но­­­логиямен интеграциялау мәселесі жолға қойылып келе жат­­қанымен, салалық термин­дер­ді қалыптастыру жағында ше­шіл­меген мәселе көп. Сондай салалардың бірі – заң. Бұған дейін Конституция әуелі орыс тілінде жазылып, кейін қазақ тіліне аударылатын. Соның сал­дарынан қазақша заңды түсіну күрделене түсті. Әділет ми­нистрлігі Конституциялық заң­нама және мемлекеттік бас­қару департаментінің бас са­рап­­­шысы Мәдина Елдосқызы заң терминдерін біріздендіру мәселесін қозғап, қазақ тілінде­гі құқықтық лексиканың жүйе­леуге енді-енді қадам жасалып жатқанын атап өтті. Оның сөзінше, Қазақстан Рес­пуб­ликасының құқықтық саяса­­тының 2030 жылға дейін­гі тұжырымдамасында мемлекет­тік басқаруда жаңа типтегі жобаларды әзірлеу барысында оларды алдымен қазақ тілінде дайын­дап, кейін орыс тіліне ауда­ру міндеті белгіленген. Соның аясында Тіл саясаты комитеті мен «Тіл қазына» ғылыми-прак­тикалық орталығының бірлес­кен жұмысы нәтижесінде норма­тивтік-құқықтық актілерде қолданылатын терминдер мен сөздіктердің бірыңғай жүйесі жасалып жатыр.

«Заң терминдерін бірізден­діру кезінде біз бірнеше кедер­гіге тап боламыз. Ең бірін­ші, 90-жылдардан бері жинақ­талған терминдердің тұрақ­сыздығы – кейбір термин­дерді бекітіп, кейін оны басқа ба­ламаларға ауыстыру тәжі­рибесі жиі кездеседі. Бұл құ­қықтық мәтіндердің үйлесім­ділігін бұзады. Екінші мәсе­ле – аудармашылардың субъек­тивті­лігі. Бір терминге қанша маман қараса, сонша түрлі аударма жа­салады. Бұл да заң тілінің біріз­ділігін төмендетеді. Сонымен қатар мемлекеттік органдар заң жобаларына қойылатын талаптарды толық сақтамайды, ал кейде компьютермен аударма жасап заң мәтіндерін қате дұрыс емес контексте жазады. Мысалы, «Google Translate» немесе басқа аударма жүйелері кейбір терминдерді бастапқы мағынасына сай аудара алмайды. Орыс тілінің грамматикалық құрылымының ықпалы қазақ тіліндегі заң мәтін­деріне кері әсерін тигізіп отыр. Бұл жағдай терминдердің дұрыс қолданылмауына, заң тілінің күрделенуіне әкеледі. Мысалы, «либерализация» терминін «ырық­тандыру» деп аудару – қазақ ті­ліндегі «ырық» сөзінің негізгі ма­ғынасына мүлдем сәйкес келмейді. Сол сияқты «сот өндірісі» деген аударма бар. Өндірісте өнім шығарылады. Ал соттың қызметі мүлдем басқа. Заң саласында кей­бір терминдер тек бір салаға тән бола бермейді. Сондай-ақ «абоненттік берешек», «са­лық­тық берешек», «архивтік құ­жат» сияқты тіркестердің дұрыс нұс­қалары – абонент бере­шегі, салық берешегі, архив құ­жаты. Терминдерді енгізу кезінде қазақ тілінің дыбыстық, грамматикалық заңдылықтары сақталуы, заң тілінің тазалығы қамта­масыз етілуге тиіс», деді сарапшы.

Сондай-ақ қазақ тілінде спорт саласының терминдерін ресми түрде бекіту өте күрделі. «Muqaba» баспасының дирек­торы, жазушы Арман Ерлан­ұлының сөзінше, спорт терми­нін қалыптастыруда қазақтың төл сөздерін қолдана алмай отырмыз. Себебі ресми бекітілген терминологияда орысша аудармасы бар сөздер ғана тіркел­ген. Ал «Комментатор сөзді­гі» кітабында авторлар ұсын­ған балама сөздердің көбі мақұл­данбай қалған. «Біз кітапты құрастыратын кезде Ахмет Байтұрсынұлының концепциясына сүйенген едік. Ол үш негізгі бағытқа негізделген. Біріншіден, қазақ тілінің төл сөзін сақтау – жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізу барысында ең алдымен тілдің табиғи қорына сүйену қажет. Екіншіден, сөзді бейімдеу – қажет болса, қазақ тілінің дыбыстық, грамматикалық ерек­шеліктеріне сай етіп жаңа сөздерді қалыптастыру, бірақ мағынасын бұзбау маңызды. Үшіншіден, халықаралық және шет тіліндегі терминдерді дұрыс бейімдеу – өзге тілден енген сөздерді қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес икемдеп енгізу, ұлттық контекстен алшақтатпау қажет. Осы үш қағидатты ұстану арқылы ғана термин жасау жүйелі, түсінікті, қолдануға ыңғайлы болады. Мы­салы, біз шайба деген сөзді «шәй­бі» деп ұсынып көрдік, бірақ ол бекітілмеді», дейді ол.

Сонымен қатар конферен­ция барысында сала маманда­рының ұсынысы негізінде қарар қабылданды. Қарар негізінде қазақ терминологиясын дамыту мақсатында нейрожүйелерге негізделген цифрлық сөздіктер әзірлеу, терминдердің құрылы­мын автоматты түрде талдайтын алгоритм жасау, көптілді сала­лық терминологиялық база қалыптастыру жөнінде ұсыныс қаралды. Терминком жұмысын оңтайландырып, тек даулы тер­миндерді қарауға шығару, туыс­тас тілдердің тәжірибесін зерттеу, ұлттық терминологиялық консорциум құру, ЖОО-ларда салалық лингвистика мамандарын даярлау бағыттары бойынша ұсыныс жолдау бекітілді.