Тұрғындардың дауыс беру құқығы қандай?

Құрылтай депутаттарын сайлауға қа­тысатын саяси партиялардың сай­лауалды үгіт-насихат жұмыстары шіл­денің 23-і күні басталды. Сай­лауал­­ды науқан 22 тамыз күні түнгі сағат 00:00-ге дейін жалғасады. Бір па­латалы Құрылтай депутаттарын сай­лау жалпыхалықтық референдумнан кейін басталған саяси рефор­ма­лардың қорытынды кезеңі болмақ.

Құрылтайдың алғашқы шақыры­лы­мының құрамын анықтау үшін сай­лауға қатысатын азамат өзінің дауыс беру құқығының қандай еке­нін алдын ала білгені абзал. Ол үшін 18 жасқа толған Қазақстан Респуб­ли­­касының әрбір азаматы сайлаушы­лар тізіміне енгізілгенін тексеріп, сай­лау учаскесінің мекенжайын анық­тап, қалай дауыс беруге болаты­нын білуге тиіс. Сонымен қатар үйде дауыс беру құқығын кімдер пайдалана алатынын және мүгедектігі бар адам­дар үшін сайлау учаскелерінде қандай жағдай жасалғанын білу де маңызды.

Астана қаласының сайлауға дайын­дығы, сайлау комиссиялары­ның жұмысы, сайлаушылар тізімін қа­лыптастыру және дауыс беру тәр­тібі туралы қалалық Астана аумақтық сай­лау комиссиясының төрағасы Бей­сембай Жұмабеков айтып берді. Оның айтуынша, Астана қаласында 520 сайлау учаскесі жұмыс істейді.

– Астана тұрғындары ең алдымен өз­дерінің сайлаушылар тізіміне ен­гі­зілгенін және қай сайлау уча­с­ке­сін­де дауыс беретінін алдын ала тексеруі қа­жет. Дауыс беру 23 тамыз күні жер­­­­гі­лікті уақыт бойынша таңғы сағат 7-ден кешкі сағат 8-ге дейін өтеді. Өзімен бірге жеке басын куәлан­ды­ра­тын құжаты болуы міндетті. Қазір барлық сайлау учаскелері дауыс беруді ұйымдастыруға толық дайын.  Сай­лау заңнамасына сәйкес, сай­лауға қатысу құқығы 18 жасқа толған қабілеттілігі шектелмеген Қазақстан Республикасының азаматтарына беріледі. Сайлау жалпы, бірдей, тең жә­не төте сайлау құқығы негізінде жа­сырын дауыс беру арқылы өткі­зі­леді. Азаматтардың сайлауға қатысуы ерікті болып табылады. 23 тамыз күні сай­лаушы сайлау учаскесіне жеке ба­сын куәландыратын құжатпен келуі керек. Дауыс беру кезінде аза­мат­тың жеке өзі дауыс беруі қамта­ма­­сыз етіледі. Басқа адамның орнына дауыс беруге жол берілмейді. Сон­­­­­­дықтан азаматтар сайлау учаске­сіне бармас бұрын үш нәрсені ұғып алуы керек. Бірінші, сайлаушылар ті­зіміндегі деректерді тексеру, учас­ке­нің орналасқан жерін білу, дауыс беру тәртібімен танысу ұсынылады, – деді Бейсембай Жұмабеков.

Астана аумақтық сайлау ко­мис­сиясының төрағасы Бейсембай Жұма­бековтің айтуынша, азаматтар ол ақпаратты әртүрлі тәсіл арқылы біле алады. Мысалы, азаматтар ресми веб-қызмет арқылы, telegram чатботы арқылы. iKomek бірыңғай байланыс орталығы арқылы 109 нөміріне қоңырау шалу арқылы ақ­парат алуына болады. Сайлау­шы­лардың тізімі азаматтардың тұр­ғы­лықты жері бойынша қалыптас­тыры­лады.

– Егер азамат тіркелген мекен­жайын­да тұрмайтын болса немесе тұрақ­ты тіркеуі болмаса, ол сайлау заң­намасында белгіленген тәртіппен сай­лаушылар тізіміне енгізу мәсе­ле­сін алдын ала шешуі қажет. Сондай-ақ азамат өзінің нақты тұратын жері бойынша дауыс беру мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін учаскелік сайлау комиссиясына немесе жергілікті атқарушы органға белгіленген тәр­тіп­пен жүгінуі қажет. Азаматтар сай­лау күніне дейін өз деректерінің сай­лаушылар тізімінде бар-жоғын тек­серіп алғаны дұрыс. Бұл – ең бас­ты­сы. Өйткені көп азаматтар сол күні келеді де уақыт алады, – деді ол.

Сайлау туралы заңнамаға сәйкес, дауыс беру күніне он бес күн қалған­да, яғни 2026 жылғы 7 тамыздан бас­тап, учаскелік сайлау комиссиялары азаматтардың тұрғылықты жері бойынша құрылған учаскелердің сайлаушылар тізімін танысу және ондағы мәліметтерді тексеру үшін ұсы­нады. Осы сәттен бастап әрбір сай­лаушы өзінің дербес мәлімет­тері­нің дұрыстығын тексере алады және қажет болған жағдайда заңнамада белгіленген тәртіппен оларды нақ­ты­лау немесе тиісті өзгерістер енгізу үшін учаскелік сайлау комиссиясына жүгіне алады. Дауыс беру күні уа­қыт­ша немесе шектеулі жағдайда болатын азаматтардың сайлау құқық­та­рын қамтамасыз ету мақсатында ар­найы шаралар қарастырылады. Мә­селен, Астанада сайлаушы ден­сау­лығына байланысты немесе басқа да дәлелді себептер бойынша сайлау учаскесіне өз бетінше келе алмайтын болса, ол үшін де арнайы шара қа­был­данған. Бейсембай Жұмабековтің айтуынша, мұндай жағдайда сайлау­шының өтініші негізінде сайлаушы­ның дауыс беруі оның тұрғылықты жерінде ұйымдастырылады. Сонымен қатар 403 сайлау учаскесінде мүм­кіндігі шектеулі жандар үшін бар­лық жағдай жасалған.

Жалпы айтқанда, Астана қаласы­ның аумақтық сайлау комиссиясы сайлаудың әрбір азамат үшін қол­же­тімді болуына ерекше көңіл бөліп отыр­ғаны байқалады. Алдын ала есеп­теу бойынша, Бейсембай Жұма­беков астана тұрғындарының 1 миллион 14 мың 817-сі дауыс беруге құқығы бар азаматтар ретінде тізімге кіргенін және бұл тізім толықтай сайлау учаскелерінің барлығына берілгенін айтты. Сондай-ақ Астана қаласынан биыл 18 жасқа толған, бірінші рет дауыс беруге құқылы болып отырған азаматтар саны – 10,663. Ал сайлау болатын 23 тамыз күні қала бойынша 58 азамат 18 жас­қа толады екен. Бұлар тізімге енген азаматтар болса, Астанада ресми статистика бойынша жалпы сайлауға қатысуға құқығы бар 100 мыңнан астам жастар бар.

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ