36 жыл бойы жасырылған шындық: Желтоқсан көтерілісі туралы сіз білмейтін 10 дерек

1986 жылғы Алматыдағы Желтоқсан оқиғасы – Кеңестік тоталитарлық жүйеге қарсы қазақ жастарының бірінші ірі ұлттық бас көтеруі. Бұл көтерілісті күшпен басу нәтижесінде мыңдаған азамат қуғындалып, жүздегені жараланып, ондаған адам қаза тапты. Ресми дерек пен бейресми мәліметтер арасындағы айырмашылық әлі күнге дейін талқыланып келеді. Төменде 36 жыл бұрын болған тарихи оқиға туралы 10 нақты факт ұсынылады, деп жазады Arasha.kz.

1. Қонаевтың орнына Колбиннің тағайындалуы көтеріліске түрткі болды

1986 жылы 16 желтоқсанда КОКП ОК шешімімен 1960-жылдардан бері Қазақ КСР-ін басқарып келген Дінмұхамед Қонаев қызметінен алынып, оның орнына Геннадий Колбин тағайындалды. Колбин бұған дейін Қазақстанда жұмыс істемеген, РСФСР-дегі Ульяновск облыстық партия комитетін басқарған.
11 желтоқсанда Қонаевтың қатысуынсыз өткен Мәскеудегі отырыста оны зейнетке жіберу туралы шешім қабылданып, 16 желтоқсанда бар болғаны 18 минуттық пленумда Колбин ресми түрде ел басшылығына әкелінді.

2. Колбиннің «бөгде адам» ретінде келуі халықтың наразылығын күшейтті

Қазақстанда еңбек етпеген, жергілікті жағдайды білмейтін басшының сырттан әкелінуі халыққа үлкен әділетсіздік болып көрінді.
Желтоқсан көтерілісінен кейін де Колбин үш жыл бойы республика басшысы қызметін атқарды. 1989 жылы оның орнына Нұрсұлтан Назарбаев келді.

3. 17 желтоқсан күні алаңға мыңдаған жас жиналды

Алғашқыда Республика алаңына (сол кездегі Брежнев алаңы) жүзден астам адам жиналса, күн ортасына қарай олардың саны бірнеше мыңға жетті.
Студенттер мен жастар:
«Әр халыққа – өз басшысы!», «Ленин идеялары жасасын!» деген ұрандар көтерді.
Ресми мәліметте тек ұсталғандар санының өзі 8,5 мың болғаны жазылған.

4. Наразылық бейбіт басталды, бірақ күш қолдану жаппай қудалауға ұласты

Оқиға куәгерлерінің айтуынша, алаңға жетпек болғандардың өздері жол-жөнекей ұсталып отырған. Наразылықты басуға ішкі әскерлер, милиция және Мәскеуден арнайы бөлімшелер тартылды.
Бұл – Горбачев кезеңінде бейбіт демонстрацияға қарсы күш алғаш рет қолданылған жағдай.

Желтоқсан қатысушысы Самат Тергембаев естелігінде былай дейді:
«Кім қыз, кім жігіт екенін ажыратпады. Сапер күрегімен ұрды, су шашып, аяқ астында мұзға айналды. Мұндай сұмдықты түсіну қиын...»

5. Қаза тапқандардың нақты саны әлі белгісіз

Ресми түрде екі адамның қаза тапқаны жарияланған: Ербол Сыпатаев және жасақшы Сергей Савицкий.
Алайда зерттеушілердің бағалауынша:

170-ке жуық адам қаза тапқан болуы мүмкін;

2000-ға жуық азамат жарақат алған;

8,5 мың адам ұсталды;

900 адам әкімшілік жазаға тартылды;

99 адам сотталды;

600 студент оқудан, жүздеген адам жұмыстан қуылды.

6. Қайрат Рысқұлбеков – Желтоқсанның символына айналған ерлік иесі

20 жастағы Қайрат Рысқұлбековке ең ауыр жаза – өлім үкімі шығарылды.
Оған 9 көлікті өртеуге, жүздеген адамға зиян келтіруге қатысы бар деген айып тағылды.
Кейін үкім 20 жылға ауыстырылды. Бірақ ол түрмеде жұмбақ жағдайда қайтыс болды.
Ресми нұсқа – «өзіне қол жұмсау».
1992 жылы толық ақталды, 1996 жылы «Халық Қаһарманы» атағы берілді.

7. Кеңес билігі көтерілісті «ұлтшылдық» деп бағаласа да, бұл айып негізсіз деп танылды

БАҚ пен ресми органдар демонстранттарды маскүнем, нашақор деп қаралады. Бірақ кейін мұның ешбірі дәлелденбеді.
1989 жылы Мұхтар Шаханов жетекшілік еткен Комиссия көтерілістің шынайы себептерін анықтап, оны әділетті қоғамдық қарсылық деп таныды:
«Қазақ жастарының талабы ұлтшылдық емес, халық пікірін елемеуге қарсылық болды».

8. «Боран-1986» жедел жоспары бойынша күш қолданылды

Оқиғаны басу үшін КГБ мен ІІМ арнайы операция жүргізді.
700-ден астам әскери оқ-дәрі, иттер, сапер күректері және басқа да құралдар қолданылғаны туралы дәлелдер бар.
Бұл құпия материалдардың біразы прокуратурада жылдар бойы жасырылған.

9. Нұрсұлтан Назарбаевтың Желтоқсанға қатысты пікірлері жылдар бойы өзгеріп отырды

Ол әр кезеңде оқиға туралы әртүрлі көзқарас білдірген:

1987 ж.: «Экстремистік жастар, арандатушылыққа ергендер»

1990 ж.: «Бұл – бұзақылық, полицейлер жараланды»

1991 ж.: «Адамдар дұрыс айтты, оларды тастап кете алмадым»

2003 ж.: «Желтоқсан – тоталитарлық жүйеге қарсы тұрудың тарихи көрінісі»

10. Қонаев мәселені шешуге қатыстырылмағанын айтты

Кейін Қонаев Колбиннің өзіне сөз бермей, алаңға шығуына тыйым салғанын мәлімдеді.
Ол Колбиннің өзін кейін «жастарды тыныштандыруға көмектеспеді» деп айыптағанын өтірік деп атады:
«Бұл – маған жасалған жалған айып. Сөйлеуге рұқсат сұрадым, бірақ: “Сіз шықпаңыз, қажет емес” деді».