Әдеби сынның бәсі қандай?

Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..

Осымен төртінші рет өтіп отырған «Қарағанды көктемі» поэзия фестивалі биыл әдеби сын жанрына арналды. Былтыр проза жанры қаузалған. Бұдан ұйымдастырушылар Қарағанды қаласының әкімдігі мен Қазақстан Жазушылар одағы Қарағанды филиалы әр жылы шамасынша әдебиеттің бір саласын қамтуға тырысып келе жатқаны байқалады.

Республикалық фестивальдың биылғы қонақтары әдебиеттанушы, сыншы Әлия Бөпежанова, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаттары, ақындар Серік Ақсұңқарұлы мен Ғалым Жайлыбай, сыншы, публицист Әмірхан Меңдеке, әдебиеттанушы, сыншы Амангелді Кеңшілікұлы, «Қазақ газеттері» ЖШС бас директорының орынбасары, сыншы Бағашар Тұрсынбайұлы әдеби сын туралы сөйлеп, дәріс оқыды. Еліміздің түкпір-түкпірінен келген жас ақындар мен қарағандылық студенттер әдеби сын туралы дәріс тыңдады.

Фестиваль болған соң ашылуында думан көрігі қызды. Бимен ашылып, ән шырқалды. Кеншілер шаһарындағы «Достық» үйінде «Жаңа заман әдебиеті және сын» тақырыбындағы дөңгелек үстел басында әдеби сын хақында біраз дүниенің құлағы қылтиды. Кейінгі кезде сын қабылдамақ түгілі, сынға мән беруді қойғанымыз, Мемлекеттік сыйлықтан бастап, «Меценат» секілді жекелеген атақты сыйлықтардың бірде-біреуіне сыншылар сарапшы болмағанын алға тартты әдебиетшілер. Кез келген әдеби байқаудың әуелгі төрешісі сыншы болуы керек. Ал сын болмай, әдебиет дамымайтынын айтып жатудың өзі артық. Мәселен, Еуропа жұртшылығына таралған кітаппен қатар ондағы шығармаларға қатысты рецензиялар бірінші оқылады. Туындының берері не, бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда жетістігі мен кемшілігі, артықшылығы басым ба, уақыт бөліп оқуға тұра ма дегендей сұрақтардың жауабын ойлы оқырман сол жазбалардан біледі. Немесе шығармадағы автордың айтпақ ойын тап басып тани алды ма, жоқ, негізгі ойдың үстінен түспей, оқиға қуалап кетті ме, үлкен шығарманың қайырылатын тақырыптары да жетерлік емес пе? Бәйгі алған бүгінгі шығармалар туралы кіл мақтаудан басқа пікір ести қоймаймыз. Онымен әдебиет алысқа бармайды. Ең қорқыныштысы – біздің әдебиет айналасындағылар әлгіндей көтермелеулерді қалыпты жағдай ретінде қабылдайтыны. Бұлай болған соң соңдарынан келе жатқан жастар сын көтере ме сосын? Сұрақтың әкесі де – осы. Келістіріп мақтау қалыпқа айналған соң, жастар сын көтермейді деп ренжу қайбір орынды?

Дөңгелек үстелде баяндама жасаған филология ғылымдарының докторы, пофессор Жансая Жарылғап сын жанрына ғылыми тұрғыда тоқталып, жанр ішіндегі қатпарларын айқындап, жіліктеп берді. Әлия Бөпежанова баспасөз бен интернет редакцияларында сын бөлімін ұйымдастыру керектігін көтерді. Бұрын кеңес өкіметі кезінде бұл жолға қойылғанын қаперледі. Жазушылар одағынан бастап бұған мүдделі болуға тиіс.

Ал Амангелді Кеңшілікұлы қазақ әдебиетінде сын жоқ деушілерді сынға алды. Ұлттық әдебиет қайнарына қанып, әлем әдебиетімен танысқан сыншы көлденең келген тақырыпты қаузап, сын, рецензия жаза беруі қаншалықты орынды? Шығармашылыққа уақыт тапшы мынадай кезеңде әдебиетке жетік қаламгер жілігі татитын дүниелер үшін ғана қалам көтереді. Бәйгі алып жатқан ортақол дүниеге неге уақыт шығындап, жүйкесін тоздыру керек? Бұл да – ойланарлық сұрақ.

Бағашар Тұрсынбайұлы болса, Қуаныш Жазай атты жас ақынның жақында ғана жарыққа шыққан «Қара қазан» атты поэмасын бағалай келе, тап-тамаша дүниенің соңын ұзатып алғанын мәлімдеді. Фестивальге қатысушы туынды авторы қасында отырды. Бағашардың айтуынша, сыншы қазақ арасында қалыптасқан көңілжықпастықты қою керек. Шығарманың артық-кемін айтып, оқырманға дұрыс бағыт сілтеген жөн.

Түстен кейін сыншылар екіге бөлініп Е.Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті мен жоғары гуманитарлық колледжінде дәріс оқыды. Онда студенттермен бірге еліміздің әр өңірінен жиналған ақындар да қатысты.

Аталған университетте кешпен таласа жыр думаны қызды. Жиырма ақын сахнаға шығып, өлеңдерін оқыды. Арасында әндер шырқалды. Сыншылар мұнда өлең оқыған ақындардың ішінен озық шыққан біреуін таңдап, кеш соңында марапаттады. Олар бірауыздан жас ақын Әсел Кәрібайды жеңімпаз деп таныды. Семей топырағының тумасы Әсел қарындасымыз Мұхтар Мағауиннің 26 томдығын иеленді.

Келесі күні жас ақындар облыстық Тарихи-өлкетану музейін, Шахта мұражайын, Долинкадағы ҚарЛаг мұражайын аралады. «Мұнымыз жас ақындар өлкемізден өлең арқалап қайтсын, жеріміздің тарихына қанықсын деген ойдан туды. Осындай үлкен шараны ұйымдастырғаны үшін әуелі Қарағанды қаласы әкімдігіне рахмет айтамыз. Осындағы бір постымыздың астына өзбекстандық бір ақын «біз де барғымыз келеді, халықаралық қылсаңыздаршы» деген ұсыныс айтыпты. Оны енді уақыт көрсетеді» дейді фестиваль ұйымдастырушылары.

Соңғы жаңалықтар