Айдын РЫСБЕКҰЛЫ: Рәміз бен нышан түрлі деңгейдегі белгілік категориясы

Бүгінгі қазақ тілінде «рәміз» бен «нышан» түрлі салада синоним сөздер ретінде қатар қолданылып келеді. Мысалы, «мемлекеттік рәмізді» кейде «мемлекеттік нышан» деп те жататынымыз белгілі. Алайда геральдика саласы мамандарының айтуынша, бұл қате, өйткені екі сөз – мағыналас болғанымен, семиотикалық жүйеде әртүрлі деңгейдегі белгілік категорияларды білдіретін ұғымдар. Рәміз және нышанның семантикалық мазмұны мен прагматикалық қолдану аясын ажырата талдау қазіргі қазақ тілінің терминологиясын жүйелеудегі маңызды міндеттің бірі екен. Осы орайда біз геральдист ғалым Айдын Рысбекұлын әңгімеге тартып, мәселенің ақ-қарасын айқындауды сұраған едік.

Сурет: aqtobegazeti.kz

– Қазір көпшілік «рәміз» бен «нышан» сөздерін синоним ретінде қабыл­дай­ды. Олардың арасында айыр­ма­шы­лық бар ма?

– Иә, бұл екі сөздің мағынасы ұқсас болып көрінгенімен, мазмұны мен қолданылу аясы – әртүрлі. Рәміз – нақты, көзге көрінетін заттық бейне, ал нышан – дерексіз, рухани-көркемдік образ. Рәміз сыртқы пішін арқылы білдірілсе, нышан ішкі мағына арқылы танылады.

Қазақ тіліндегі «рәміз» термині – араб тілінен енген парсы текті лексема. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, «белгі», «таңба» мағыналарын қам­ти­ды. Терминологиялық контексте гераль­ди­ка­лық жүйемен сабақтасып, заттық және графикалық бейнелер жүйесін білдіру үшін қолданылады. Мысалы, мемлекеттік рәміздер – Ту, Елтаңба, Әнұран. Олар – көзге көрінетін, сипаттауға, сызуға келетін нақты бейнелер. Айталық, Тудағы көк түс – бейбітшілікті, күн – өмір мен жаңаруды, қыран еркіндікті білдіреді. Олардың геометриялық құрылымы, түстері, пропорциясы белгіленген.

Ал нышан керісінше, дерексіз. Оның нақты пішіні жоқ. Ол – адамның ішкі дүниесіндегі сезім, ой, түйсік арқылы қабылданатын көркем образ. Нышан – әдебиетте, поэзияда, мифологияда жиі кездеседі. Тікелей емес, астарлы мағынада қолданылады. Мысалы, «көктемнің нышаны» дегенде біз нақты көктемді емес, оның жақындағанын білдіретін белгілерді (құстардың келуі, қардың еруі) меңзейміз. Сол секілді «жақсылықтың нышаны» – бұл да нақты зат емес, көңіл күй, болжам, сезім.

«Нышан» сөзі қазақ тілінің төл лексе­масына жатады. Семантикалық тұрғы­дан алғанда, бұл ұғым да белгілі бір құбы­лыс­ты, идеяны немесе сезімді бей­нелейтін рәміздік мәнге ие. Алайда оның «рәміз» ұғымынан айырмашылығы – заттық емес, дерексіз және метафизикалық сипаттағы бейнені білдіреді.

– Рәміз – міндетті түрде көзге көрі­не­тін зат немесе бейне, ал нышан тек ойдағы белгілер ме?

– Дәл солай. Рәміз – көрнекі, қолмен ұстауға болатын немесе қағазға салып көрсетуге жарамды таңба. Оның мағынасы жалпыға ортақ: бәріміз Туды көргенде бірдей мағына қабылдаймыз. Бұл – рәміздің ресми және ортақ сипатынан туындайды.

Біз нышанды да бейнелеу мүмкін емес деп айта алмаймыз. Бірақ оны бейнелеу үшін суретші немесе жазушы міндетті түрде метафоралық тәсілге жүгінеді. Нышан – мағынаға жол ашатын образ. Мысалы, «сағыныштың нышаны» ретінде терезеге қарап отырған жалғыз адамның бейнесін салуға болады. Бұл жерде терезе – тек ішкі күйді білдіретін көркем бейне. Яғни нақты зат емес, идея­ны білдіретін астарлы сурет.

– Геометриялық пішін рәміз бе, әлде нышанға да қолданыла ма?

– Геометриялық пішін – тек рәмізге тән ұғым. Себебі рәміз – құрылымы бар, жүйеленген бейне. Елтаңбалар, логотиптер, эмблемалар – барлығы нақты геометрияға сүйенеді. Мысалы, шеңбер, жұлдыз, қалқан сияқты пішіндер арқылы мағына беріледі. Ал нышанда ондай талап жоқ. Тағы да айтайын, ол пішінге емес, мағынаға сүйенеді.

– Нышанды әр адам әртүрлі қабыл­дауы мүмкін ғой?

– Иә, бұл – нышанның ең басты ерекшелігі. Ол – субъективті мағына. Әр адам өзінің ішкі тәжірибесіне, сезіміне қарай оны әртүрлі түсінуі мүмкін. Мы­салы, шырақ біреуге үміттің нышаны болса, екінші біреуге еске алудың, сағыныштың нышаны. Бұл нышанның көп қабатты, көп мағыналы табиғатын көрсетеді.

– Бұл екі ұғымды ажыратудың маңызы неде?

– Бұл – тек тілдік мәселе емес, мәдени таным мен көркем ойлаудың негізі. Біз рәмізді тарихи, ресми, ортақ құндылық ретінде қабылдасақ, нышанды жеке, ру­хани және көркемдік образ ретінде тү­сінуі­міз керек. Осыны ажырата білу әдебиет­ті, өнерді, тілді терең түсінуге жол ашады. Сонымен қатар бұл ұлттық болмыс пен сана деңгейіндегі ойлау жүйесін қалыптастыруға көмектеседі.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен –

Ескендір ЗҰЛҚАРНАЙ,

«Egemen Qazaqstan» 

Соңғы жаңалықтар

Футболдан 2026 жылғы Әлем чемпионатының жүлде қоры жарияланды

Футбол • Бүгін, 12:08

Қасым-Жомарт Тоқаев Мейджи Джингу ғибадатханасын аралап көрді

Президент • Бүгін, 11:51

«Astana Motors»: Отандық көлік өнеркәсібіндегі серпіліс

Технология • Бүгін, 11:42

Цифрландыру, инфрақұрылым және активтердің қайтарылуына ел тұрғындарының көзқарасы қандай?

Қоғам • Бүгін, 11:40

Еуроодақ ресейлік газдан бас тарту туралы шешім қабылдады

Оқиға • Бүгін, 11:35

«Жетісу» футбол клубына бас бапкер тағайындалды

Футбол • Бүгін, 11:25

Атырау облысында аңшы жоғалып кетті

Оқиға • Бүгін, 11:13

Димаш Құдайберген медицина университетінің құрметті профессоры атанды

Қоғам • Бүгін, 11:01

Қазақстанда бағдарламалау мектебі ашылды

Білім • Бүгін, 10:51

Кеңгір ауылы газға қосылып, таза ауыз сумен қамтылды

Қоғам • Бүгін, 10:40

Алматы метросының «Қалқаман» станциясы мерзімінен бұрын пайдалануға беріледі

Оқиға • Бүгін, 10:33

Бала саны сегізден асса, жәрдемақы мөлшері қалай өзгереді?

Қоғам • Бүгін, 10:20

Сақ болыңыз: Алаяқтар тұрғындарды алдауда жаңа тәсіл қолданып жатыр

Қоғам • Бүгін, 10:15

Түркістан облысында көпір опырылып қалды

Аймақтар • Бүгін, 10:11

18 желтоқсандағы валюта бағамы қандай?

Қаржы • Бүгін, 10:01

Барлық жаңалықтар