“Бостон некесі“. Неге қазақстандық әйелдер бірге тұратын “әйел“ іздейді?

Tengrinews.KZ парақшасындағы ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабар таратты..

"Бостон некесі" үшін әйел іздеймін" - мұндай хабарландырулар әлеуметтік желілерде жиі кездесе бастады.

Мәселе тіпті романтикалық қарым-қатынаста емес, бірге тұрудың жаңа (дәлірек айтсақ, жақсы ұмытылған ескі) тәсілі туралы болып отыр. Бұл модель неге "Бостон некесі" деп аталды, бұған XIX ғасырдағы америкалық әйелдердің қандай қатысы бар және бүгінгі қазақстандық әйелдерге мұндай формат не үшін қажет болды - Tengrinews.kz тілшісі анықтап көрді.

"Байғұс қатындар": КСРО-дағы "Бостон некесі"

Алматыдағы балабақша кезімде отбасы ерекше Валера деген досым болды. Ұзақ уақыт бойы оның Валя және Наташа деген екі анасы бар деп ойлап жүрдім.

Шындығында, кейін анасы біреу ғана екені - Валя, ал Наташа оның ежелгі институттағы құрбысы екені белгілі болды. Бірақ олар Валерамен үшеуі бір бөлмелі пәтерде тұрды, екеуі де оны баласындай көретін, тіпті сырттай қарағанда апалы-сіңілі жандар сияқты ұқсас еді. Екі "ана" да Валераға таза киімдерін дайындап беріп, кезек-кезек балабақшаға апаратын, ал мен қонаққа барғанда екеуінің бірі бізді тамақтандыратын.

Біз кіреберістің алдындағы гүлзарда ойнайтынбыз, сол жерден көрші әйелдердің Валераны көріп қалып, Валя мен Наташаны қалай сөз қылғанын еститінбіз: "Байғұс қатындар-ай, жалғыз басты болған соң еркексіз тұрып жатыр. Ал Наташка тіпті бедеу жетім ғой, содан күйеуі қуып жіберген".

Кіреберістегі көршілер қауымы аяушылықты білмейтін және "жеке шекара" туралы ештеңе естімеген еді, өйткені психологтар мен интернет заманы әлі алыс болатын.

Сурет жасанды интеллект көмегімен жасалған

Мен мұндай әңгімелерді таңырқай тыңдайтынмын, өйткені Валераның өмірі еш бақытсыз көрінбейтін, керісінше, жеңіл әрі жайлы сезілетін. Шағын пәтерде кейбір көршілердің есігінің артынан естілетіндей ешкім ешқашан жанжалдаспайтын және айқайламайтын.

Валя да, Наташа да өздерінің "Бостон некесінде" тұрып жатқандарын білген жоқ. Бүгінде бұл формат дәл осылай аталады.

"Бостон некесі" және бүгінгі қазақстандық әйелдер

Осы бір ұмытыла бастаған оқиғаны әлеуметтік желілердегі қазақстандық әйелдердің "Бостон некесі" үшін серіктес іздеген хабарландырулары еске түсірді. Мұндай хабарландырулар күн санап артып барады және олар шамамен былай көрінеді:

"Бостон некесі үшін әйел іздеймін: Алматы қаласы, Таулы Гигант ықшамауданы. Баласы бар, бірақ тым кішкентай емес әйел болса.

Менің тарапымнан:
- құны шамамен 500 000 ₸ болатын пәтер (Таулы Гигантта орналасқан);
- азық-түлікті 50/50 бөлісе аламыз немесе өзім жабуға дайынмын;
- тыныш әрі жайлы бірге тұру.

Сіздің тарапыңыздан:
- тамақ пісіру;
- тұрмыстық шаруалар (оны да тең бөлісуге болады);
- мүмкіндігінше балаларға көмектесу: балабақшаға апару/алып келу".

Threads желісіндегі "Бостон некесі" туралы тағы бірнеше хабарлама:

"Астана. Пәтер ақысын бөліп төлеп, тұрмыстық мәселелерде бір-бірімізге көмектесіп, дос болу үшін қыз немесе мен сияқты балалы ана іздеймін. Ұлым "Барысқа" оқуға түсуі үшін осы жаққа 1000 шақырым жерден келдім. Ажырасқанмын, үш балам бар: 10 жастағы қызым және 5 пен 3 жасар екі ұлым, мұнда ешкіміміз жоқ. Пәтерді Ботаникалық бақ, "Барыс" және "Астана Арена" маңынан немесе жақын маңдағы аудандардан іздеймін".

"Астана. Қасыма тұруға балалы әйел іздеймін. Жасым 27-де, қызым 5-ке толады. Пәтер "Жағалау" ауданында, "Мечта" ТК-де ипотекада. Бала тәрбиесінде және қаржылай бір-бірімізге көмектесу үшін".

Хабарландырулардан әйелдердің іс жүзінде пәтерге бірге тұратын серіктес және үй шаруасына көмекші іздейтіні түсінікті.

Онда бұған "некенің", оның ішінде "Бостон" некесінің қандай қатысы бар? Терминологияны талдап көрейік.

"Бостон некесі": аздап теория мен тарих Терминнің шығу тегі

"Бостон некесі" тіркесі XIX ғасырдың аяғында АҚШ-тан келген. Тұрмысқа шықпаған, бірге тұрып, ортақ шаруашылық жүргізген екі әйелдің ұзақ мерзімді одағын осылай атай бастады.

Мұндай модель әйелдердің білім алуға және өз бетінше табыс табуға мүмкіндіктерінің артуы арқасында мүмкін болды. Бұл құбылыс әсіресе орта және жоғары таптың білімді өкілдері - оқытушылар, жазушылар, дәрігерлер мен қоғам қайраткерлері арасында байқалды.

Әйелдер тарихын зерттеуші Венди Раус өзінің Cambridge University Press баспасында жарық көрген еңбегінде сол дәуірдегі әйелдер арасындағы қарым-қатынастардың әртүрлі формада болуы мүмкін екенін жазады. Бұл жерде маңызды бір жайт бар: тарихи "бостондық неке" мен лесби қатынастардың арасына теңдік белгісін қоюға болмайды. Мұндай одақтардың кейбірі шынымен де романтикалық және сексуалдық қатынастарды қамтыса, енді бірі достық пен өзара көмекке негізделген болуы мүмкін.

Қазіргі қолданысы

Ал бұл тіркестің қазіргі қолданысы тарихи мағынасынан ерекшеленеді. Бүгінде "бостондық неке" деп бір үйді, шығындар мен күнделікті күйбең тірлікті бөлісетін, бір-біріне қолдау көрсетіп, кейде бірге бала тәрбиелейтін, бірақ романтикалық жұп болып саналмайтын екі әйелдің бірге тұруын атайды.

Қызықты бір құрылым пайда болады: сырттай қарағанда ортақ шаңырақ, бюджет, кешкі ас, ауру-сырқау, балалар мен болашаққа жоспарлар бар. Тек қарым-қатынас ерлі-зайыптылық емес, достық сипатта.

"Жалақым Алматыдағы пәтер жалдау құнымен тең болды"

Толық атын атамауды өтінген алматылық Н. бізге "Бостон некесінде" тұрып жатқанына үшінші жыл болғанын айтып берді. Ол мектеп жасындағы қызы және төрт жасар баласы бар құрбысымен бірге тұрады және олар бір-бірін отбасы санайтынын айтады.

2023 жылы Н. күйеуінің опасыздығын біліп қойып, заттарын жинап, қызымен басы ауған жаққа кетіп қалды. Н.-ның жеке баспанасы жоқ, ол күйеуінің пәтерінде тұрған. Туыстарынан тек басқа елде тұратын анасы ғана бар, ол Н.-ның бала кезінде-ақ жаңа отбасын құрып, содан бері қызының тағдырына қызығушылық танытпаған; қызды әжесі тәрбиелеген.

- Ол кездегі 220 мың теңге көлеміндегі жалақым Алматыдағы жайлылығы төмен пәтердің жалдау ақысына тең еді, - дейді Н. - Оның үстіне қызымның мектебі Алматының арзан емес ауданында орналасқан, ал оған қосымша стресс сыйлап, басқа мектепке ауыстырғым келмеді.

Әйел жатақханадан 160 мың теңгеге "студия" деп аталатын шағын бөлмені жалға алады. Онда диван, жазу үстелі және электр плитасы бар ас үй - бәрі бір бөлменің ішінде болды. Коммуналдық қызметтер мен интернетті қосқанда айына 200 мың теңгедей шығатын. Аман қалу үшін негізгі жұмыстан бөлек, қосымша жұмыстар алып, түнде жұмыс істеуге тура келді.

- Осындай режимде төрт ай шыдағаннан кейін, "таусылып" бара жатқанымды түсіндім. Жүріп бара жатып ұйықтап кететінмін, түс пен өңді ажырата алмайтын күйге жеттім. Жоғары жалақысы бар жұмыс іздеу әзірге нәтиже бермеді, сондықтан тұрғын үй шығындарын азайтуды ұйғарып, бөлме жалдауға шешім қабылдадым, - дейді әйел.

Баспана іздеу барысында Н. "Бостон некесіндегі" қазіргі серіктесімен танысты. Ажырасқаннан кейін баласымен жалғыз қалған әйел пәтерінің бір бөлмесін жалға беріп жатыр екен.

- Бірінші күннен бастап материалдық тұрғыдан ғана емес, моральдық жағынан да жеңілдеп қалдым. Біз бір-бірімізге бірден сенім арттық, кезекпен тамақ пісіріп, екі балаға да қарайтын болдық, оларды бірге қыдыртуға шығарамыз. Ұйқым реттеліп, күйеуімнің сатқындығынан кейін әбден тозған жүйкем қалпына келді, - деп бөлісті Н.

Бірнеше айдан кейін ол кеңсеге баруды талап етпейтін, жақсы төленетін қашықтан жұмыс тапты, ал пәтер иесі (ендігі құрбысы) сол кезде декреттен кейін жұмысқа шығуға дайындалып жүрген болатын. Сөйтіп ол Н.-нан бұдан былай жалдау ақысын алмауға шешім қабылдап, оның орнына үйге және балаларға бас-көз болуды ұсынады.

- Қызық болса да, бастан өткерген сатқындық пен ажырасуға қарамастан, осы соңғы екі жыл - өмірімдегі ең тыныш әрі бақытты кезең болса керек. Ұзақ уақыттан бері алғаш рет нағыз отбасы, көмек пен қолдауды сезіндім, таңғаларлығы - мұны әйел адамнан таптым, - деп түсіндіреді Н.

Ерлермен қарым-қатынас туралы сұраққа жауап ретінде Н. биыл кездесулерге бара бастағанын айтады. Бірақ ол өзінің "бостондық некесін" мінсіз деп санайтынын, ал жаңа нағыз неке мен ер адаммен бірге тұру туралы "әзірге ештеңе естігісі келмейтінін" атап өтті.

Сурет жасанды интеллект көмегімен жасалған

"Енді еркектердің неге үйленуге асығатынын түсіндім"

Астаналық Индираның ажырасқанына екі жылдан асты. Тағдырдың жазуымен ол әпкесімен бірге "Бостон некесінде" болып шықты.

- Екі балам бар. Осыдан бір жыл бұрын Астанаға көшіп келдік, үнемі үшеуміз тұрдық. Төрт ай бұрын әпкем де ажырасты, мен оны бізбен бірге тұруға шақырдым. Оның да екі баласы бар және үшіншісіне аяғы ауыр. Ол бізге көшіп келгелі бері өмірім "дейін және кейін" болып өзгерді. Мен үнсіз ғана өз алдыма көбірек жұмыс істеп, көбірек адамды асырау міндетін қойдым. Ал ол үнсіз ғана үй шаруасын өз мойнына алды. Жұмыстан келгенімде үй тап-тұйнақтай, жылы әрі тамақ дайын, балалар қараусыз емес, - дейді ол.

Ол бұрын жалғыз өзі жұмысты да, тұрмысты да қалай алып жүргенін еске де алғысы келмейтінін айтады. Ақшаны аз табамын деп әрі балаларға жеткілікті уақыт бөле алмаймын деп уайымдайтын болған. Сондай-ақ ол әйелмен бірге тұру әлдеқайда жеңіл әрі оңай екенін айтады.

- Енді еркектердің неге үйленуге сонша асығатынын түсіндім. Бірақ олардың көбі қолындағы барын бағаламайтыны өкінішті, - деп түйіндеді ол.

Бостон "некесі": құқықтық қырлары

Мақалаға бұл бөлімді қосуымызға материал дайындау барысында естіген қайғылы оқиға себеп болды. Көп жылдар бойы бірге тұрып, ортақ қаражатқа пәтер сатып алған екі әйелдің хикаясы. Жылжымайтын мүлік олардың біреуінің атына рәсімделген. Ол қаза тапқанда, екіншісі жақын құрбысынан ғана емес, баспанасынан да айырылды: пәтерге құқық марқұмның туыстарына өтіп, одан үйді босатуды талап еткен.

Қазақстанда "Бостон некесінің" жеке құқықтық мәртебесі жоқ, ал бірге тұрудың өзі - тіпті ол көпжылдық болса да, ортақ тұрмыс пен шығындары болса да - заңда ерлі-зайыпты үшін қарастырылған мүліктік және мұрагерлік құқықтарды тудырмайды.

Бірақ бұл бір-бірінің мүдделерін қорғау мүмкін емес дегенді білдірмейді. Егер адамдар жылдар бойы бірге тұрып, ортақ ақшаға жылжымайтын мүлік пен басқа да дүниелер сатып алса, үлестерді заңды түрде бекіту, мұраға билік ету және күтпеген жағдайлар болғанда бір-біріне қажетті өкілеттіктер беру мәселесін алдын ала ойластырған жөн.

Қазақстан заңнамасы бұл үшін қандай мүмкіндіктер беретіні туралы біз заңгер Сергей Уткинмен сөйлестік.

- Заң тұрғысынан алғанда, мұндай адамдар үшін бірге тұру, ортақ шаруашылық жүргізу және сол сияқты жағдайлар нәтижесінде мүлікке құқықтар туындамайды. Дегенмен, кез келген басқа азаматтар сияқты, олар бір-біріне кез келген сенімхаттар беруге, заңға қайшы келмейтін кез келген шарттар жасасуға құқылы. Мысалы, олар пәтердің ортақ үлестік меншік екенін шартта белгілей алады. Немесе тіркеуге жатпайтын жылжымалы мүлікке ортақ меншік туралы шарт жасаса алады. Сондай-ақ, олар нотариуста бір-біріне мұрагерлік өсиет қалдыруға құқылы. Сондықтан мұндай серіктестерге мүліктік құқықтарды ресімдеу туралы алдын ала қамдану қажет, өйткені дүниеден өткен жағдайда заң бойынша ештеңе ресімдей алмайсыз.

Сергей Уткин

заңгер

"Қатардағы некеде де келісуге болады"

Жоғарыдағы оқиғалар көрсеткендей, әйелдер "бостондық некеге" көбіне қиындықтарды екеулеп еңсеру жеңіл болғандықтан тұрады. Бірақ біз "бостондық неке" тақырыбын талқылағанда, тіпті тұрмыстағы қазақстандық әйелдердің өзі мұндай одақтардың неге танымал болып жатқанын түсінетіндерін айтты.

- Әрбір отбасылы әйелге өз "әйелі" артық етпес еді, - деді сауалнамаға қатысқандардың бірі.

Тіпті күйеуі тұрмысты "тек әйелдің шаруасы" деп санайтын ауыр жағдайларды есептемегеннің өзінде, негізгі жүктеме бәрібір әйелге түседі деп шағымданады қазақстандықтар.

- Иә, ол демалыс күні баланы емханаға апаруы мүмкін, - дейді сұхбаттасымыз күйеуі туралы. - Бірақ маған алдын ала кезекке жаздырып, оған бәрін тәптіштеп түсіндіру керек: қай уақытта, қай кабинетке барады, баланы қалай киіндіреді, дәрігерге не айтады, одан нені анықтау керек. Ал "бостондық неке" - бұл әркім белгілі бір міндеттерді өз бетінше іліп әкететін нағыз серіктестік. Яғни, мен бұл некеден, айталық, ортастатистикалық еркекпен құрылған некеде ала алмайтын дүниелердің бәрін алғым келер еді.

Бірақ біз пікір білу үшін жүгінген психолог Юлия Белянина мұндай нәтижеге кәдімгі некеде де қол жеткізуге болады деп санайды.

- Меніңше, бұл жерде мәселе ер адаммен келісу мүмкін еместігінде емес. Келісуге болады. Мәселе басқада: көбіне еркек пен әйел некеге кіргенде-ақ кімнің неге жауапты екені туралы қалыптасқан түсінікпен келеді. Содан кейін әйел автоматты түрде отбасының "бас диспетчеріне" айналады: ол нені сатып алу керек, баланы қайда жаздыру керек, кімнің туған күні қашан, не пісіру керек, кімге қоңырау шалу керек, үйде не таусылды, нені ұйымдастыру керек - бәрін жадында ұстайды. Тіпті ер адам көмектескен күннің өзінде, осының бәрін жүйелеу жауапкершілігі көбіне әйелдің мойнында қалады.

Юлия Белянина

психолог

Сонымен қатар, екі әйел бірге тұрмыс құрғанда, оларда бастапқыда қатып қалған қатаң сценарий болмайды, сондықтан оларға отырып, кімнің не істейтінін, кімге не ыңғайлы екенін және жүктемені қалай бөлісу керек екенін нақты келісіп алу оңайырақ екенін айтады.

Бірақ сарапшы бұны тек жынысқа байлап қоймауға шақырады. Ол кәдімгі некеде де ер мен әйел, егер тұрмысты, балаларды және отбасылық логистиканы ер адамның бастапқыда әйелдің міндеті саналып келген істерге "көмектесуі" ретінде емес, ортақ жауапкершілік ретінде қабылдаса, өзара келісе алатынын қайталап айтты.

Қоғамда не болып жатыр?

Мақаламыздың атауындағы "неке" сөзі - тек бірге өмір сүрудің ерекше формасының қалыптасқан атауы екенін ұмытпайық.

Қазақстан заңнамасы тұрғысынан неке - бұл бәрібір еркек пен әйелдің одағы.

Бірақ олардың пайда болуының өзі ойлануға мәжбүр етеді: бұл қазіргі қоғам туралы не дейді? Дәстүрлі неке дағдарысты бастан кешіріп жатыр ма, отбасы туралы түсініктің өзі өзгеріп жатыр ма, әлде адамдар бірге өмір сүруді ұйымдастырудың жаңа жолдарын іздеп жүр ме?

Осы сұрақтармен біз социолог, философия докторы (PhD) Айгүл Беймішеваға жүгіндік. Оның айтуынша, "Бостон некесі" кезекті сәнді тренд ретінде қарастыру тым қарабайыр болар еді.

- Қазіргі отбасы, айталық, жүз жыл бұрынғыға қарағанда әлдеқайда алуан түрлі болып келеді. Бұған көптеген фактор әсер етеді: өмір сүру ұзақтығы өсті, адамдар кеш некеге тұратын болды, әйелдердің некеге экономикалық тәуелділігі әлдеқайда азайды. Неке ендігі жерде "дұрыс" өмір сүрудің жалғыз формасы, оның үстіне тірі қалудың шарты емес.

Айгүл Беймішева

социолог, философия докторы (PhD)

Сонымен бірге сарапшы "бостондық неке" ұғымының өзіне де абайлап қарауды ұсынады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ер адамдарға экономикалық жағынан тәуелсіз, қарым-қатынастары романтикалық болуы да, болмауы да мүмкін екі әйелдің ұзақ уақыт бірге тұруы туралы болған.

"Сондықтан "бостондық некені" автоматты түрде бір жынысты одаққа теңестіру, меніңше, дұрыс емес", - дейді сарапшы.

Неліктен мұндай модель араға ғасырдан аса уақыт салып, қайтадан қызығушылық тудырып отыр? Әлеуметтанушы бұған бірнеше себеп бар екенін атап өтті:

әйелдер экономикалық тұрғыдан дербес бола бастады, некеге тұру жасы ұлғайып келеді, ал Алматы мен Астана сияқты ірі қалаларда өмір сүру мен тұрғын үй құны барған сайын қымбаттап барады.

Тағы бір фактор бар - ол отбасы ішіндегі дәстүрлі рөлдердің бөлінісіне деген көзқарастың өзгеруі.

- Патриархалдық нормалардан, міндеттердің, әсіресе үй шаруасының дәстүрлі бөлінісінен шаршау байқалады. Осы орайда тағы бір қызықты әлеуметтік феномен - адамның адамға деген мұқтаждығы туындайды. Жақындыққа, қолдауға, достық форматтағы қарым-қатынасқа деген қажеттілік. Ал бұл үшін міндетті түрде дәстүрлі некеге тұру шарт емес.

Бірақ мұндай одақтардың пайда болуы үйреншікті отбасы институты дағдарысқа ұшырағанын білдіре ме? Сұхбаттасушымыз мұндай тұжырым жасауға асықпауға кеңес береді. Оның пікірінше, бұл жерде отбасы институтының күйреуі емес, оның трансформациялануы туралы айтқан дұрысырақ.

- Отбасы институт ретінде ешқайда жоғалмайды. Бірақ ол тек бір ғана нормативтік модельде: неке, балалар, ортақ шаруашылық және ер мен әйел рөлдерінің нақты бөлінісі аясында өмір сүруін тоқтатады. "Бостондық неке" сияқты форматтар дәстүрлі отбасының орнын басады немесе жаппай сипатқа ие болады деп ойламаймын. Дегенмен олар өмірлік стратегиялардың ықтимал нұсқаларының бірі ретінде орнығуы әбден мүмкін.

Демек, бір шаңырақ астындағы екі әйел - дәстүрлі отбасы институтында "бірдеңе дұрыс болмай жатыр" дегенді білдіретін белгі емес. Бұл - заманауи адамның өз өмірін қалай өткізгісі келетіні туралы сұраққа жауап берудің таңдаулары көбейгенінің бір нышаны болса керек.

Авторы: Юлия Колмогорова

Аударған: Дина Шәріпхан