Акциядан жалпыұлттық қозғалысқа дейін

Оның басты мақсаты – қоршаған ортаны қорғау ғана емес, қоғамда жаңа экологиялық мәдениет пен азаматтық жауапкершілікті қалыптастыру болатын. Миллиондаған азаматтың қатысуымен өткен бұл жоба енді Конституцияда бекітілген азаматтық жауапкершілікпен сабақтасып, елдегі экологиялық мәдениеттің жаңа кезеңін қалыптастыра бастады.

Экологиялық акция басталған алғашқы жылы 5 апталық кезең түрінде ұйымдас­тырылып, ел аумағының түкпір-түкпірінде түрлі экологиялық іс-шаралар өтті. Халық жаппай атсалысқан сенбіліктер мен экологиялық апталықтар нәтижесінде жүздеген мың үйдің ауласы тазартылып, миллион тоннадан астам қоқыс жиналды. Экологиялық бастама еріктілер қозға­лысының қолдауымен кеңінен қанат жайды. Сонымен қатар көгалдандыру жұмыстары да бұрын-соңды болмаған деңгейде жүргізілді. Ресми ақпарат бойынша акция басталғалы бері көктемгі және күзгі ағаш отырғызу маусымдары барысында бүкіл ел аумағында 3,2 миллионнан астам ағаш көшеті егілді. Әр өңірде жергілікті табиғат жағдайына бейімделген ағаш түрлері таңдалып, көшеттер саябақтар мен елді мекендердің айналасына отырғызылды. Экологиялық акцияның нәтижесінде рұқсатсыз қоқыс полигондары азайды.

Экология және табиғи ресурстар министрлігі дерегінше, 2018 жылы елімізде 8,7 мың заңсыз қоқыс үйіндісі анықталып, соның 57 пайызы ғана жойылған болса, 2024 жылы 4,8 мыңға жуық қоқыс алаңы белгілі болып, оның 93 пайызы жойылды. Яғни бұрыннан жиналмай жатқан күл-қоқыс төгілген жерлердің басым бөлігі тазартылып, көзі жойылды.

2025 жылы акцияның ауқымы кеңіп қана қоймай, оның мазмұны да байи түсті. Еліміздің әр түкпірінде тазалық жұмыстарын жалғастырумен бірге, экологиялық мә­дениетті насихаттауға арналған эколо­гиялық фестивальдер, байқаулар, білім шаралары қолға алынды. Мәселен, 2025 жылы сәуір айында Астана қаласында «Таза Қазақстан» бастамасының бір жылдық мерейтойына орай рес­публикалық экофестиваль өткізілді. Оған еріктілер, экобелсенділер, жастар стартапері мен ірі кәсіпорындар өкілдері қатысып, қоршаған ортаны қорғау идеяларын талқылады. Бұл бастама «Таза Қазақстан» экологиялық акциясының қарапайым сенбілік шеңбері­нен шығып, экологиялық ағарту, инновация және қоғамдық диалог алаңына айналып келе жатқанын көрсетті.

Ал 2026 жылдан бастап экологиялық жауапкершіліктің Конституцияда бекітілуі «Таза Қазақстан» бастамасының жаңа кезеңге өткенін көрсетті. Егер алғашқы екі жылда акция негізінен практикалық жұмыстарға бағытталса, енді табиғатты қорғау әр азаматтың конституциялық міндетіне айналды. Бұл экологиялық саясаттың уақытша науқан емес, ұзақ- мерзімді мемлекеттік басымдық екенін аңғартады. Бірінші шілдеде күшіне енген жаңа Конституцияның 37-бабында әрбір азаматтың табиғатты қорғау міндеті бекітілді. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәлімдеуінше, бұл Қазақстан тарихында алғаш рет экологиялық жауапкершіліктің конс­титуциялық деңгейде нақты айқындалуы болып отыр.

«Қазақстан тарихында алғаш рет әрбір азаматтың табиғатқа және қоршаған ортаға ұқыпты қарау міндеті консти­туциялық деңгейде нақты бекітілді. Бұл – экологиялық жауапкершілікті нығайтуға және қоғамда жаңа экологиялық мәдениетті қалып­тастыруға бағытталған маңызды қадам. Конституцияның преамбуласында азаматтардың келер ұрпақ алдындағы жауапкершілігі айқындалған. Бұл табиғи ресурстарды ұтымды әрі ұқыпты пайда­ланудың маңызымен тікелей байланысты. Сонымен қатар Конституцияның 37-бабында әрбір азаматтың табиғатты қорғау міндеті бекітілген», – деп жазды министрлік мәлімдемесінде.

Табиғатқа және қоршаған ортаға жанашырлықпен қарау, келешек ұрпақ үшін қолайлы әрі қауіпсіз өмір сүру ортасын қалыптастыру – әрбір адамның азаматтық борышы. Экологияға деген шынайы жанашырлық әр адамның күнделікті қарапайым іс-әрекетінен басталады. Қоқыс қалдырмау, суды үнемдеп пайдалану, ағаш отырғызу, өз ауласы мен қоғамдық орындардың тазалығын сақтау – мұндай қарапайым қадамдардың нәтижесінде қалаларымыз бен ауылдарымыз таза, жайлы әрі көрікті бола түседі. 

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл акцияны «озық ойлы қоғам қалыптастыру жолындағы идеологиялық платформа» деп баға бере отырып, тазалықты сақтау мен табиғатты аялау «ұлттық болмысымыздың ажырамас бөлігіне айналуға тиіс» деді. Осы орайда «Таза Қазақстан» акциясының бүгінгі күнге дейінгі нәтижелері Мемлекет басшысы жүктеген міндет үдесінен шыға бастағанын көрсетеді. Мәселен, Экология және табиғи ресурстар министрлігінің дерегі бойынша, биыл жыл басынан бері акция аясында елімізде 1 миллионнан астам ағаш отырғызылып, 4 миллионнан астам адамның, оның ішінде 510 мың еріктінің қатысуымен 200-ден астам экологиялық іс-шара өткізілді. Республика бойынша 76 мың гектардан астам аумақ тазартылып, 413 мың тонна қалдық жиналды және шығарылды. Сондай-ақ 115,7 мың тонна қалдық қайта өңдеуге жіберілді. 

Жалпы, «Таза Қазақстан» жалпыұлттық қозғалысы бастау алған үш жыл ішінде елді мекендерде 5,6 миллионнан астам ағаш отырғызылып, мемлекеттік орман қоры аумағында 1 млрд-тан астам көшет пен жас шыбық егілді. Мыңдаған сенбілік, миллиондап отырғызылған ағаш, жүздеген мың тонна жиналған қалдық – мұның бәрі тек статистика емес, бұл – қоғамның табиғатқа деген көзқарасының өзгергенінің нақты көрінісі.

Ең маңызды нәтиже де осы. Егер бұрын тазалық мемлекеттік органдардың ғана міндеті ретінде қабылданса, бүгінде оны азаматтық жауапкершілік деп түсінетіндер көбейді. Конституцияда табиғатты қорғау міндетінің бекітілуі осы өзгерісті құқықтық тұрғыдан бекемдей түсті. Таза Қазақстан – бір күндік сенбілік емес, күнделікті өмір салты. Оның табысы жиналған қоқыстың көлемімен емес, табиғатты қорғауды қалыпты мәдениетке айналдыра алған қоғамның санасымен өлшенеді. Ал бұл – келешек ұрпаққа қалдыратын ең құнды мұраның бірі.

Сонымен қатар экологиялық саясаттың тиімділігі тек өткізілген акциялардың санымен емес, олардың ұзақмерзімді нәтижесімен бағаланады. Алдағы кезеңде қоқысты сұрыптау мәдениетін дамыту, қалдықтарды қайта өңдеу үлесін арттыру, су ресурстарын ұтымды пайдалану және экологиялық білім беруді күшейту «Таза Қазақстан» бастамасының негізгі бағыттарының бірі болуға тиіс. Сонда ғана бұл қозғалыс уақытша науқан емес, тұрақты қоғамдық мәдениетке айналады.

Тілек ҚАБЫЛ