Арлы болмыс баяны

Ұлт руханиятына үздіксіз, үзіліссіз, риясыз қызмет етіп келе жатқанына алпыс жылдан мол асып  жығылды. Сары баланың жиырма жасында ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтен алған батасының қабыл болғаны емес пе, тоғыз романды, он алты хикаят, он сегіз пьеса, тағы бірқанша либретто, киносценарийлер, елу бес поэма, өлең-жырларды, қаншама әңгіме, жүзге жуық мақалаларды дүниеге келтіріпті. Өзі оннан астам өзге ел жазушыларының шығармаларын қазақ тілінде сөйлетсе, өзінің шығармалары 20 шет тіліне аударылып, дүниежүзілік игілікке айналыпты. Туындыларының жалпы көлемі бұдан бес жыл бұрын 25 том болған еді. Одан бері өспесе, әлбетте, кеміген жоқ.

Әрине, қаламгер Сматаевтың еңбек­қорлығы өз алдына бөлек мәселе. Шығармашылық бағасы санмен өлшенбейтіні әркімге аян. Олай болса, саңлақ Сматаевтың алты Алашқа жайылған атышулы атағының гәбі – сапада. Осы орайда барлық шығармасының керуен басында «Елім-ай» трилогиясы тұратыны біз ашқан жаңалық емес. Жалпақ жұрты әлдеқашан мойындаған, әлқиссадан қалыптасқан аксиома. Сол шындықты алғаш айтқан, «Елім-ай» романының шұрайы мен шырайын елдің алды болып таныған, әділімен бағалаған, Алатаудай асқар басымен жалпыға жариялаған – Адамзаттың Айтматовы, шоң Шыңғыс көкеміз еді десек, автордың ғана емес, бүтін Алаш жұртының мәртебесі, мерейі өсе түсері хақ. Кезінде солай болды да. Қырғыз ақын-жазушыларына Софы Сматаевтың «Елім-айын» оқуға, одан үйренуге, үлгі алуға кеңес берді. Сол насихаттың әсері болса керек, қырғыз бауырлардың киногерлері осы роман бойынша салмақты көркем фильм түсіруге мейлінше ықыластанып, ынталанып, сол игі іске автордың келісімін тола­йым қолқалады. Әттең, Софыекең «Қазақфильмдегі» ағалардың уағдалы сөзіне қарайлап, байкелерге келісімін бермеді, қазағына тартты. Орны толмас өкініштің бірі осы жайт болды. Ағалардың әуелгі уәдесі жайына қалды.

«Елім-ай» болса ел ішіндегі, әдеби ортадағы дүбірлі шеруін жалғастыра берді, жалпы ұлт руханиятына оң әсерін тигізді. Трилогия туралы тұшымды пікірлер Әзілхан Нұршайықов, Қал­мұқан Исабаев, Ғафу Қайырбеков, Мұзафар Әлімбаев, Ғаббас Қабышұлы, Герольд Бельгер, Сәкен Иманасов, Дулат  Исабеков, Тұрсын Жұртбай, Құлбек Ергөбек сынды әдебиет дүлдүлдері мен басқа да білгірлері тарапынан дәлелді түрде айтылды. «Елім-айдың» сол асқақтаған, аспандаған атақ-абы­ройы әдеби-мәдени ортада, тарихшылар талқысында, әдебиет сүйер қалың көпшілік арасында әлі күнге дейін  бір мысқал кеміген емес. Тарихи тақырыптың әдеби көркем тұздығы Софы ағаның қаламынан алынатын болды. «Жарылғап батыр», «Мейрам сопы-Қарқабат» шығармалары романды өлеңмен өрнектеп өрудің үлгісі, үрдісі ретінде қабылданды. Осы оң пікір иелері бір ғана нәрсеге түсінбейді. «Софыға келгенде осы Мемлекеттік сыйлықтың жолы неге, неліктен жабылып қала береді?» деп олардың көбі сұрақты төтесінен қояды. Біздің де түсінбейтініміз нақ осы жайт.

Софы Сматаевтың болат болмысы, азаматтық ұстанымы, ақиқаттан таймайтын қайсар мінезі ел ішінде «Елім-аймен» бірдей аңызға айналған десек, анығы да сол. Ешкімнің алдында жалтақтамайды, қорқақтамайды, жалбарынбайды, тайсақ­тамайды, тіліп турасын айтады, өз шығармаларында сомдаған қаһарман қас батырларша, қашанда қарағайға қарсы біткен бұтақтай қасқиып тұрады. Сексен алтының Желтоқсанында да сөйтті. Көлгірсіген отаршы озбырларға арын сатпады, туған халқына адалдығын сақтады.

Жетсе де бір емес, екі өлім,

«Елім!» деп, «Халқым!» деп өтемін.

Алаштың бақытты ұлымын,

Жүрегі ұлтымның – мекенім!

Софыян аға өлеңде берген осы сертінен өмірде де айнымай келеді, өмір бақи, сексен бестің сеңгіріне шыққан бүгінге дейін қалам мен кәламның киесінен әсте жаңылмады, бас пайдасына бұрып жаңсақ баспады. Халық оны сол үшін де жақсы көреді, қаламдастары қадірлейді. Осылайша, қаламгерлігі мен азаматтығын қылау түсірмей қатар алып жүрген бірден-бір тарлан тұлға десек, артық айтпасақ керек.

Ал осы қаламгерлікте де проза мен поэзияны, қара сөз бен өлең сөзді хас қыранның қос қанатындай, бірінен бірін кем соқтырмай, қатарластыра қағып, қапталдастыра самғатып, шырқау биіктен еш төмендемей келе жатқан жампозымыз да осы Софы Сматаев екеніне қол қоямыз. «Елім-айдағы» шалқыған шалқар шабыт, тасып төгілген әдемі тіл, ақындық алапат төл әдебиетіміздегі сирек ұшырасатын ерекше құбылысты жарқыратып  танытты. Мұндайда «ақынжанды жазушы екен» дейтініміз бар ғой. Бірақ бұл арадағы қасиет ақынжандылықтан жоғары. Біздің қаламгеріміз нағыз от ауызды, орақ тілді ақын. Ол мұны содан кейінгі бүкіл шығармашылығымен, ондаған жыр жинақтарымен, шұғылалы шуақ төккен мың сан шумақтарымен дәлелдеді. Мысал келтірмей-ақ қояйық. Жыр кітаптарын оқыңыз. Софыян ақын өмірін өлеңге, өлеңін өмірге айналдырды. Ақынның жан дүниесі тіршілік-тірлікте ызғарлы  шуақты сәт сайын сезінеді, тәтті мұңға тынымсыз кезігеді. Өлең-толқын қуалаған өзен-ақын оқырманына асығады. Өлеңінде шымырлаған, шамырқанған сыры да, мұңы да қазағына, халқына жақын.

Сеңгір биіктегі толағай тұлғаның, аса көрнекті жазушының, абыз ақынның қаламынан төгілген, өмірдің өзіндей тебіренген, ғасырлар тереңіндегі қатпарлы тарихымыз болып күңіренген сүйінішін де, күйінішін де құп аламыз. Ұлтыңыздың жүрегін мәңгілік мекендей беріңіз, ұлтымыздың асылы, Алаштың жасыны!

Қорғанбек АМАНЖОЛ,

ақын, ардагер журналист, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты

АЛМАТЫ