Азық түлік 18% ға қымбаттауы мүмкін: Дүниежүзілік банк дабыл қақты

Азық-түлік екінші жыл қатарынан қымбаттайды

Дүниежүзілік банк 2026 жылғы 28 қазанда жариялаған Commodity Markets Outlook ("Шикізат нарықтарының болжамы") есебінде тұтынушыларды қуантпайтын болжам ұсынды. Ұйымның бағалауынша, 2026 жылы әлемдік азық-түлік шикізатының бағасы шамамен 10%-ға өссе, 2027 жылы тағы 7%-ға қымбаттайды.

Алайда бағаның жаңа толқыны тек азық-түлікке ғана әсер етпейді. 2026 жылы шикізат тауарларының жалпы индексі 23%-ға өседі деп күтілуде.

Дегенмен, 2027 жылы шикізат нарықтарының басым бөлігінде жағдай өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік банк жалпы индекстің 7%-ға төмендеуін болжайды. Энергия тасымалдаушылар мен металдардың бағасы да арзандай бастайды. Ал азық-түлік керісінше қымбаттауын жалғастырады.

Мұның себебі – ауыл шаруашылығына бірнеше нарықтың қатар қысым көрсетуі. Мұнай мен тыңайтқыштардың бағасы кейін төмендеген күннің өзінде, олардың бұрын қымбаттауы өндіріс шығындарына әсерін сақтауы мүмкін.

Астыққа соғыс пен ауа райы қауіп төндіреді

Негізгі қауіптердің бірі – халықаралық астық жеткізу тізбегінің бұзылуы. Қара теңіздегі әскери іс-қимылдар мен сауда кемелеріне жасалған шабуылдар ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауға қосымша қауіп төндіріп отыр.

Әлемдік нарық үшін астықтың нақты жоғалуы ғана қауіпті емес. Кеме қатынасына төнген қатер сақтандыру, жүк тасымалдау және жеткізу құнын арттыруы мүмкін. Соның салдарынан импорттаушылар өндіруші белгілеген баға айтарлықтай өзгермесе де, өнім үшін көбірек төлеуге мәжбүр болады.

Белгісіздік тудыратын екінші фактор – Эль-Ниньо климаттық құбылысы. Ол температура мен жауын-шашынның таралуына әсер етіп, бір ауыл шаруашылығы аймағында құрғақшылық туғызса, екіншісінде нөсер жауынға себеп болуы мүмкін.

"Осы екі фактордың қатар келуі ерекше қауіпті: әлемде жалпы астық түсімі салыстырмалы түрде жақсы болғанның өзінде, экспорттағы іркілістер жекелеген нарықтарда тапшылық туғызуы мүмкін. Ал тасымалдау мәселелеріне қоса өнім аз жиналса, шығынның орнын толтыру әлдеқайда қиын болады", – делінген Дүниежүзілік банктің есебінде.

Мұнай қымбаттаса, фермерлердің шығыны артады

Азық-түлік бағасының өсуіне әсер ететін тағы бір фактор ауыл шаруашылығы алқаптарынан әлдеқайда алыс жерде жатыр.

Дүниежүзілік банк болжамынша, 2026 жылы Brent маркалы мұнайдың орташа бағасы барреліне 91 доллар болады. Ал 2025 жылы бұл көрсеткіш 69 доллар болған. Демек, мұнай шамамен үштен бірге қымбаттайды. Негізгі болжамға сәйкес, 2027 жылы оның орташа бағасы 79 долларға дейін төмендейді.

Алайда қазіргі қымбаттау тек сұраныстың өзгеруіне байланысты емес. Таяу Шығыстағы қақтығыс мұнай ұсынысын едәуір шектеді.

2026 жылы әлемдік мұнай жеткізілімі 5,2%-ға қысқарады деп күтілуде. 2020 жылғы пандемия кезеңін есепке алмағанда, соңғы 40 жылдан астам уақыт ішінде мұндай ауқымды төмендеу тіркелмеген.

Мұның ауыл шаруашылығына әсері нақты байқалады. Тракторлар мен комбайндарға қажетті дизель отыны қымбаттайды, жиналған өнімді тасымалдау, суару жүйелерін пайдалану және өнімді өңдеу шығындары артады.

Тыңайтқыштардың қымбаттауы да қосымша қысым туғызады. Дүниежүзілік банктің болжамынша, 2026 жылы олардың бағасы 14%-ға өседі. Әсіресе жыл басында карбамид бағасы айтарлықтай көтерілген.

Дүниежүзілік банктің бас экономисі орынбасары әрі Болжамдар тобының директоры Айхан Косе шикізат бағасының өсуі тек азық-түлік нарығымен шектелмейтініне назар аударды.

"Энергия тасымалдаушыларға жұмсалатын шығындардың өсуі мен саудадағы іркілістер көптеген шикізат тауарларының қымбаттауына әкеліп, инфляцияның күшеюіне, азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесінің ушығуына және экономикалық өсім қарқынының баяулауына қауіп төндіреді", – деді Айхан Көсе.

Қазақстан көрші елдер мен Еуропаны астықпен қамтамасыз етеді

Жаңа азық-түлік дағдарысының қаупі күшейген тұста Қазақстанның орны ерекше. Еліміз ішкі сұранысты астықпен қамтамасыз етіп қана қоймай, Орталық Азия елдері мен Ауғанстанға бидай жеткізетін ірі экспорттаушылардың бірі болып отыр.

БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) бағалауынша, 2025 жылы Қазақстанда шамамен 23 млн тонна дәнді дақыл жиналды. Оның ішінде 18 млн тоннасы – бидай. Бұл көрсеткіш соңғы бес жылдағы орташа деңгейден шамамен 20%-ға жоғары.

ФАО-ның 2025–2026 жылғы маусымға арналған болжамы бойынша, Қазақстан 10 млн тонна дәнді дақыл, оның ішінде 9 млн тонна бидай экспорттайды. Бұл – соңғы бес жылдағы орташа жеткізілім көлемінен шамамен 20%-ға көп.

Қазақстан астығы қай елдерге жөнелтіледі? Дүниежүзілік банктің сауда статистикасына сәйкес, 2025 жылы кәдімгі бидайдың ең ірі сатып алушылары Өзбекстан (4,17 млн тонна) мен Тәжікстан (1,26 млн тонна) болды. Бұл екі ел Қазақстаннан жалпы көлемі 5,4 млн тоннадан астам бидай сатып алған. Бұл аталған санаттағы бидай экспортының шамамен 71%-ына тең.

Тағы бір маңызды нарық – Ауғанстан. Қазақстан бұл елге негізінен астық емес, ұн жеткізеді. 2025 жылы ауғанстандық сатып алушылар Қазақстаннан 1,05 млн тонна ұн сатып алған. Бұл еліміздің жалпы ұн экспортының шамамен 55%-ын құрады.

Қазақстан бидайының тағы бір тұрақты сатып алушысы – Еуропа. Бұған дейін хабарлағанымыздай, ағымдағы маркетингтік маусымның қорытындысы бойынша Қазақстан Еуропалық одаққа қатты бидай (дурум) жеткізетін екінші ірі ел атанды. Макарон өнімдерімен танымал Италия да қазақстандық астықты белсенді сатып алады.

Дүниежүзілік банктің деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстан Италияға макарон өндірісінде қолданылатын қатты бидайдың шамамен 419 мың тоннасын экспорттаған.