БҚО да Алтын Орда дәуіріне жататын археологиялық нысандар табылды

М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университетінен мәлім еткеніндей, ғалымдар аға оқытушы, PhD Дарын Сағидуллаевтың жетекшілігімен 2023-2025 жылдар аралығында «Жас ғалым» гранттық бағдарламасы аясында жүзеге асырылған «Алтын Орда дәуіріндегі Солтүстік-Шығыс Каспий маңының тарихи географиясы» жобасын аяқтады.

Фото: М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

2025 жылғы археологиялық барлау жұмыстары Камыш-Самар өңірін, Ақжайық және Жаңақала аудандарының аумақтарын, Жайық, Бағырлай және Мұқыр өзендерінің аңғарларын, көл жүйелерін, дала және сортаң ландшафтарды қамтыды. XIX–XX ғасырлардағы тарихи карталарды, геоақпараттық жүйелер деректерін және алдыңғы далалық маусымдардың нәтижелерін талдау негізінде өңір картасындағы перспективалы нүктелер анықталып, нақтыланды.

Археологиялық барлаудың басты нәтижесі Алтын Орда дәуіріне жататын жаңа археологиялық нысандардың табылуы болды. Олардың қатарында күйдірілген кірпіш қалдықтары бар ірі жерлеу кешендері, қираған саман құрылыстардан түзілген қорған тәрізді құрылымдар, әлсіз байқалатын үйінділер тізбегі және ондаған жерлеу нысандарынан тұратын тұтас кешендер бар.

Фото: М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

Сонымен қатар шаруашылық және қоныстану қызметіне қатысты табыстар да маңызды: Алтын Орда дәуірінің керамикасы шоғырланған орындар, қыш күйдіретін пештердің қалдықтары, құм басқан қоныстар, суару жүйелерінің элементтері және дамыған егіншілік пен су пайдалануды дәлелдейтін учаскелер анықталды. Барбастау аумағында, Жайық қалашығына қарсы бетте, Алтын Орда дәуіріне тиесілі болжамды қоныстың болғанын көрсететін керамика сынықтары табылды.

Барлық нысандар кешенді цифрлық өңдеуден өткізілді: нақты координаттары анықталып, топографиялық түсірілім жүргізілді, өңірдің археологиялық нысандарының деректер базасы қалыптастырылды. Бұл цифрлық құралдар тарихи мұраны ғалымдар, студенттер мен мектеп оқушылары үшін қолжетімді етіп, білім беру бағдарламалары мен музейлік экспозициялар жасауға мүмкіндік береді.

Фото: М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

Ғалымдардың пайымдауынша, жобаның Қазақстан үшін маңызы зор: ол ұлттық бірегейлікті нығайтып, Батыс Қазақстанның Алтын Орда дәуірінде мәдени және сауда байланыстарының маңызды орталығы болғанын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері студенттер мен оқушыларға арналған ғылыми-білім беру ресурсын қалыптастырып, археология және тарих салаларында мамандар даярлауға ықпал етеді, ал цифрлық модельдер мен жарияланымдар еліміздің халықаралық ғылыми беделін арттырады.

Фото: М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

Жоба нәтижелері Батыс өңіріне жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді: бұл аймақ сауда жолдары тоғысқан, мәдени байланыстар қалыптасқан және шаруашылық қызмет қарқынды дамыған динамикалық кеңістік болған. Демек, Алтын Орда дәуірінде Батыс Қазақстан аумағы шет аймақ емес, Еуразиялық коммуникациялар жүйесіндегі маңызды буын болғаны айқын.

Еске сала кетейік, бұдан бұрын тарихшының еліміздің батысы археологиялық тұрғыда жете зерттелмегені жөнінде айтқанын жазған болатынбыз.