Қатар қалай Қазақстанның маңызды серіктесіне айналып келеді?

Tengrinews.KZ парақшасындағы деректерге сәйкес, Qazaq24.com ақпарат таратты..

Қатар біртіндеп Қазақстан экономикасындағы негізгі инвесторлардың біріне айналып келеді.

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Парсы шығанағы жағалауындағы шағын мемлекет — Катар біртіндеп Қазақстан экономикасындағы ең ірі шетелдік инвесторлардың біріне айналуда. Осыдан бірнеше жыл бұрын екі ел арасындағы ынтымақтастық негізінен келіссөздер мен инвестициялық форумдармен шектелсе, 2024 жылдан бастап жағдай қарқынды түрде өзгере бастады. Катарлық компаниялар Bereke Bank пен Tele2/Altel мобильді операторын сатып алды, сондай-ақ ауқымды энергетикалық жобаларға қатысу туралы келісімге келді. Олардың ішінде Қашағанда газ өңдеу зауыттарын салу және Қазақстанның газ тасымалдау инфрақұрылымын дамыту ерекше орын алады. Бұл мәмілелердің басты қатысушыларының бірі ағайынды Әл-Хайяттарға тиесілі катарлық Power International Holding холдингі болды. Ынтымақтастық ауқымы таңғалдырады: тек 2024 жылдың бірінші жартыжылдығында Катардан келген тікелей инвестициялар 1,31 миллиард долларды құрап, өткен жылдың толық көрсеткішінен асып түсті. Алайда барлығы жоспар бойынша жүріп жатқан жоқ: газ өңдеу зауыттарының біріндегі бақылау пакетін катарлық инвесторға беру бірнеше рет кейінге шегерілді. Таяу Шығыстағы жағдай қосымша сұрақтар туғызуда, ондағы әскери қақтығыстар мен энергетикалық инфрақұрылымға жасалған шабуылдар Катардың өз экономикасына айтарлықтай соққы берді. Сарапшылар бұл оқиғалар Қазақстандағы көп миллиардтық жобалардың жүзеге асуына қаншалықты әсер ететінін әртүрлі бағалайды. Катарлық инвесторлар неліктен Қазақстан экономикасына мұндай қызығушылық танытып отыр, ірі мәмілелердің артында не тұр және оларды іске асыруға қандай тәуекелдер кедергі болуы мүмкін — Tengrinews.kz материалының толық нұсқасынан оқыңыздар.

Араб елінің компаниялары Bereke Bank пен Tele2 мобильді операторын сатып алды, сондай-ақ Қашағандағы газ өңдеу зауыттарының құрылысын қоса алғанда, ондаған миллиард долларлық басқа да жобаларға қатысып жатыр. Солардың бірінде Қатар бақылау пакетіне ие болуы тиіс еді, алайда жақында мәміле мерзімі кезекті рет шегерілгені белгілі болды. Tengrinews.kz Таяу Шығыс елі қалай Астананың басты серіктестерінің біріне айналып келе жатқанын және бұл ынтымақтастықтың қандай болашағы бар екенін баяндайды.

Қатар мен Қазақстан ынтымақтастығы қалай дамыды?

Қатармен белсенді ынтымақтастық пен осы елден Қазақстан экономикасына құйылатын инвестициялар туралы 2017 жылдың аяғында айтыла бастады. Сол кезде араб елінің астанасы Дохада екіжақты инвестициялық бизнес-форум өтті. Онда бүгінде таратылған Инвестициялар және даму министрлігі отандық инвестициялық жобаларды таныстырып, өнім экспортының, әсіресе ауыл шаруашылығы мен тамақ өнеркәсібінің әлеуетін көрсетті. Ол кездегі вице-министр Ерлан Хаиров шөл далада орналасқан Қатар азық-түліктің шамамен 90 пайызын сырттан таситынына баса назар аударған болатын.

Сондай-ақ Хаиров Alfardan Group басшысымен кездесті, министрлік хабарламасында бұл компания ірі отбасылық конгломерат ретінде аталған (Таяу Шығыстағы Forbes оны аймақтық отбасылық бизнес рейтингінде 57-орынға қойған). Компания басшылығы Қазақстанның туризм саласына, логистика мен сервис бағытына қызығушылық танытқанымен, нақты жобалар мен уағдаластықтар туралы әзірге ештеңе айтылмады.

Бес жылдан кейін, 2022 жылдың күзінде тағы бір форум Астанада өтті. Онда да ынтымақтастық перспективалары сөз болды, бірақ бұл жолы нақты деректер келтірілді.

"Самұрық-Қазына" қоры Қатардың Тәуелсіз қорымен 200 миллион доллар көлемінде бірлескен инвестиция салу ниеті туралы келісімге қол қойды.

Қордың тау-кен саласындағы еншілес кәсіпорны "Тау-Кен Самұрық" Qatar Mining компаниясымен Қазақстандағы перспективті жобаларды іздеу бойынша уағдаласты. Сондай-ақ Қатар "Самұрық-Қазынаның" "жасыл" еншілес компаниясының (қазір Qazaq Green Power деп аталады, бірақ акциялары әлі орналастырылған жоқ) алдағы IPO-сына қызығушылық танытқаны хабарланды.

Жалпы сомасы шамамен 625 миллион доллар болатын 13 құжатқа қол қойылды. Алайда нақтылық пайда болғанына қарамастан, ынтымақтастықтың қазіргі ауқымына дейін әлі де біраз уақыт бар еді.

Қатардың Қазақстанға салған инвестициялары: банкті сатып алу және энергетикадағы жобалар

Серпіліс 2024 жылы болып, бірнеше ірі мәміле жасалды.

Алдымен Қатарлық Lesha Bank Bereke Bank-тің 100 пайыз акциясын сатып алды. Бұл ресейлік "Сбербанктің" бұрынғы еншілес ұйымы, 2022 жылы "Бәйтерек" холдингінің бақылауына өткен. Мәміле сомасы 65 миллиард теңге немесе сол кездегі банктің меншікті капиталының 39,8 пайызы болды.

Бұл 2022 жылдың аяғында "Бәйтеректің" банкті сатып алу құнынан екі есе аз. Сол кезде холдинг жаңа активтің 130 миллиард теңге көлеміндегі дивидендтерінен бас тартып, оны "Сбербанкке" берген, осылайша сатып алуға "қолма-қол" ақша жұмсамаған.

"Бәйтерек" басшылығы сатып алушыға жасалған жеңілдікті жаңа иесінің IT-инфрақұрылымға салатын алдағы инвестициялық шығындарымен түсіндірді. Себебі банк батыс санкциялары салдарынан ұзақ уақыт бойы халықаралық төлем жүйелерінен және шетелдегі корреспонденттік шоттардан ажыратылған болатын.

Ал 2026 жылы Lesha Bank тек номиналды сатып алушы және меншік иесі ретінде әрекет еткені, Bereke Bank-тің нақты иесі Қатарда орналасқан Power International Holding (PIH) екені белгілі болды. Bereke Bank есептілігіне сәйкес, тараптар шектеулі уәкілдік шартын жасаған.

Бұл ислам қаржысы ұғымы, ол бойынша PIH компаниясы Lesha Bank-ке комиссия үшін тек агенттік функцияларды жүктеген.

Power International Holding компаниясы ағайынды Мутаз және Рамез Аль-Хайяттарға тиесілі және олардың Қазақстан экономикасының әртүрлі саласында мүдделері бар. 2020 жылдардың бірінші жартысында ауыл шаруашылығына, оның ішінде сүт секторына, сондай-ақ қонақүй бизнесіне инвестиция салу мәселелері талқыланды.

2024 жылдың ақпанында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қатарға сапары кезінде Астана мен Доха түрлі саладағы келісімдер пакетін қабылдады, онда PIH басты рөлге ие болды.

2024 жылы Қатарға сапар. Фото: Ақорда баспасөз қызметі

Басым бөлігі энергетика саласына қатысты болды. Олардың арасында Қашаған кен орнында қуаттылығы жылына бір миллиард және 2,5 миллиард текше метр болатын екі газ өңдеу зауытын салу туралы уағдаластықтар бар. Энергетика министрлігі мен "Самұрық-Қазына" бұл шикі газды тиімдірек пайдалануға мүмкіндік беретінін мәлімдеді.

Ақтөбе облысында компрессорлық станция мен одан Қостанай арқылы Ақтөбеге дейін магистральдық газ құбырын салу туралы шешім қабылданды. Үкімет осылайша өңірді газдандыруды жоспарлады. Қолданыстағы "Бейнеу - Бозой - Шымкент" магистральдық газ құбырының екінші желісін тарту туралы келісімге қол жеткізілді. Бұл оңтүстік, орталық және солтүстік өңірлерді газбен қамтамасыз ету және экспорт көлемін сақтау есебінен Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігін нығайтады деп күтіледі.

Жобаларды іске асыру PIH-тің еншілес құрылымы - UCC Holding-ке тапсырылды. Бұл, соның ішінде энергетика саласындағы ірі мердігер. UCC Holding-тің серіктесі "Самрұқ-Қазынаның" 100 пайыздық еншілесі, ұлттық компания мәртебесінде газ құбырларын басқаруға және ел ішіндегі және экспортқа газ сатуға жауапты QazaqGaz болды.

Бастапқыда тараптар жылдық қуаттылығы 2,5 миллиард текше метр болатын ГӨЗ операторы - GPCI компаниясының 75 пайызы UCC Holding-ке тиесілі болады деп келісті. Бірақ үлесті беру бірнеше рет шегерілді.

Жақындағы есептіліктен ол әлі күнге дейін мына себептермен аяқталмағаны белгілі болды:

"...мәміленің үкіметаралық сипаты және кейбір коммерциялық және келісімшарттық мәселелер бойынша жалғасып жатқан келіссөздер".

Зауыт құрылысы биыл жазда басталды, UCC Holding мердігерлік жұмыстарға маманданғанына қарамастан, мердігер ретінде қытайлық екі компания таңдалды. Шілдеде Қашағандағы екінші ГӨЗ құрылысы 60 пайызға аяқталды.

Сонымен қатар қатарлық басқа компаниялармен бірнеше келісімге қол қойылды.

PIH тобына кіретін Urbacon Concessions Investments Қызылорда облысында 1 100 мегаватт бу-газ қондырғысын салуы тиіс. Бұл Қазақстанның оңтүстігіндегі қуаттылықты арттыруға және елдің бүкіл бірыңғай энергия жүйесінің жұмысын тұрақтандыруға мүмкіндік береді деп күтіледі. Сондай-ақ Urbacon Қашағанда қуаттылығы алты миллиард текше метр болатын тағы бір ГӨЗ салу бойынша өзара түсіністік туралы меморандум жасады.

Nebras Power Ертіс өзенінде гидроэлектр станциясының құрылысына қатысады. Ол қазіргі Шүлбі ГЭС-ін толықтыруы тиіс.

Nebras Power - Тоқаевтың осыдан екі жыл бұрынғы Дохаға сапары туралы хабарламаларда аталған, PIH-ке жатпайтын қатарлық жалғыз компания. Оған мемлекеттік Nebras Energy иелік етеді.

Қаржыгер Расул Рысмамбетов PIH-тің (Power International Holding) Bereke Bank-ке салған инвестициясы холдингтің Қазақстан энергетикасына құйған ауқымды салымдары аясында ерекшеленетініне назар аударады. Рысмамбетов энергетикаға инвестиция салу кезінде міндетті емес банкті сатып алу қаржы-өнеркәсіп тобын қалыптастыруға негіз болуы мүмкін деп санайды.

"Менің жаңа акционерлерге қояр сауалым - банк арқылы қанша қосымша сыртқы қаржыландыру келді және қазақстандық кәсіпорындар қандай жаңа мүмкіндіктерге ие болды? Сатудың қисыны осында болуы керек. Егер сатушы халықаралық капиталға қол жеткізуді көздесе, мен сомалар мен мәмілелерді көргім келеді. Әзірге маған PIH-тің мәлімделген жобаларды қаржыландырумен қамтамасыз ету қабілетін бағалау үшін ашық ақпарат жеткіліксіз. Қаражат көздерін және олардың түсу кестесін көргім келеді", - дейді Рысмамбетов.

Tele2-ні сатып алу

Тағы бір ірі мәміленің энергетикаға қатысы жоқ.

PIH "Қазақтелекомнан" "Мобайл Телеком-Сервис" мобильді операторын (Tele2 және Altel брендтерімен жұмыс істейді) сатып алуға келісті. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі нарықта монополия қалыптасқанын бірнеше рет атап өтті, бес ойыншының төртеуін бақылайтын "Қазақтелекомды" активтердің бір бөлігінен арылуға шақырған болатын.

Мәміле 2025 жылдың басында жабылды. PIH төлеген нақты сома коммерциялық құпияға сілтеме жасалып жарияланбады, бірақ сол кездегі цифрлық даму министрі қызметін атқарған Жаслан Мәдиев бір миллиард доллар туралы айтқан болатын.

Былтыр маусымда Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы Әлихан Смайылов 517 миллиард теңге сомасын атады (оның 234 миллиарды бюджетке "Самрұқ-Қазына" дивидендтері мен корпоративтік табыс салығы арқылы түсті). "Самрұқ-Қазына" есептілігінде "Мобайл Телеком-Сервис" активтерінің құны 536,2 миллиард теңгеге бағаланды (активтер құны компания бағасына тең емес - автор еск.).

Мұнай-газ саласының сарапшысы, Energy Monitor Telegram-арнасының авторы Нұрлан Жұмағұлов Қазақстан мен Қатар арасындағы негізгі мәмілелер "қатарлықтар үшін керемет жағдайларды" қарастыратын үкіметаралық ауқымды келісім аясында өткенін атап өтті.

""Мобайл Телеком-Сервис" 2026 жылдың аяғына дейін ешкімге [жаңа ойыншыларға] 5G байланысын бермеу және тарифтік саясатқа араласпау шартымен сатып алынды", - дейді Жұмағұлов.

Қаржыгер Расул Рысмамбетов биылғы маусымда америкалық DFC Tele2/Altel-ді жаңғырту кезінде, соның ішінде 5G желілеріне арналған инфрақұрылым бойынша PIH-пен ынтымақтасу ниетін жариялағанын еске салады:

"Бұл ретте DFC АҚШ-тың мемлекеттік дамуды қаржыландыру институты, сондықтан бұл мысал сыртқы мемлекеттік қаржыландыруды тарту мүмкіндігін көрсетеді. Алайда, әзірге бұл қолма-қол ақша емес, қаржыландыру туралы ұсыныс қана. Енді шарттарды, тәуекелдердің бөлінуін және қаражаттың нақты түсуін көру маңызды".

PACE Analytics талдау компаниясының басшысы Асқар Исмаилов қатарлық компанияларға үкіметаралық келісімде қарастырылған инвестицияларды қорғау және салық режимінің тұрақтылығы кепілдігін алу маңызды болғанын айтады.

Қатар Қазақстан экономикасына қанша инвестиция салады?

Ұлттық банктің мәліметінше, Қатар Қазақстанға алғашқы тікелей инвестицияны (бұған 10 пайыздан жоғары үлеспен капиталға қатысу және міндеттемелер кіреді) осыдан 16 жыл бұрын салған.

Сол кезде, 2010 жылы, жалпы көрсеткіш (кері бағыттағы инвестицияларды есепке алмағанда) небәрі 12 мың доллар болды. 2015 жылы ол бірден 30 миллион долларға дейін өсті. Бұдан кейін бірнеше жыл бойы төмендеу байқалды. 2017 жылдан 2020 жылға дейін жалпы ағын теріс мәнге ие болды - қарызды өтеу, дивидендтер төлеу және бұрынғы салымдардан шығу жаңа инвестициялардан асып түсті. 2021 жылдан бастап қайтадан біртіндеп өсім тіркеліп келеді. Былтыр қатарлық инвесторлар Қазақстан экономикасына 1,26 миллиард доллар құйды - бұрынғы көрсеткіштермен салыстырғанда бұл өте қомақты сома.

2026 жылдың бірінші жартыжылдығындағы инвестициялар былтырғы бүкіл нәтижеден асып түсіп, 1,31 миллиард долларға жетті.

Бірінші жартыжылдықтың қорытындысы бойынша Қатар Қазақстанға тікелей инвестиция салушылар арасында төртінші орында тұр. Одан жоғары тек Нидерланд, Ресей және Қытай орналасқан. Бұл ретте Еуропа елі отандық ірі бизнес көбіне бас компанияларды сол жақта тіркеп, кейін Қазақстандағы операциялық бөлімшелерге инвестиция салуды таңдайтыны арқасында бірінші орынды сақтап отыр.

DAMU Capital Management инвестициялық компаниясының басшысы Мұрат Қастаев Tengrinews.kz тілшісіне берген сұхбатында екі ел арасындағы іскерлік ынтымақтастық шағын және орта бизнес деңгейінде қалай дамығаны туралы айтып берді. Қастаевтың клиент-компанияларының бірі Қатар нарығына 2020 жылы, жергілікті кәсіпкерлер Қазақстан туралы әлі аз білетін және отандық бизнестің қатысуы шектеулі болған кезде шыққан.

"Кейінгі алты жылда жағдай айтарлықтай өзгерді, - дейді ол. - Бұған екі ел арасындағы дипломатиялық және экономикалық қатынастардың жандануы, Қатардың импорт көздерін (бірінші кезекте азық-түлік) әртараптандыруға ұмтылысы, сондай-ақ геосаяси тұрақсыздық аясындағы өңірлік логистикадағы өзгерістер ықпал етті".

Қазіргі Қатар: географиясы, экономикасы және көрші елдер

Бұл Таяу Шығыс елі табиғи ресурстарға Қазақстаннан көбірек тәуелді. Мәселе мұнай туралы емес, газ туралы болып отыр. Бұл сала ЖІӨ-нің шамамен үштен екісін және экспорттық түсімнің 85 пайызын құрайды. 2019 жылы Қатар газ өндіруге ден қою үшін Мұнай экспорттаушы елдер ұйымынан (ОПЕК) шықты.

Қазір Қатар сұйытылған табиғи газ экспортының көлемі бойынша АҚШ-тан кейінгі екінші орында. Әлемдік жеткізілімдердің шамамен 20 пайызы осы елге тиесілі.

Қатар экономикасы елде құрылыс қарқынды жүрген 1990-шы және 2000-шы жылдары өте жылдам дамыды. 1997 жылы ЖІӨ 30 пайызға, 2006 жылы 26,2 пайызға өсті. Одан кейін болжанған бәсеңдеу болды, бірақ 2010-шы және 2020-шы жылдардың басында 2022 жылғы Әлем чемпионатының дайындығы қолдау болды. Қатарға стадиондар мен жаттығу алаңдарының көпшілігін жаңадан салуға, сондай-ақ қалалық инфрақұрылымды айтарлықтай жақсартуға тура келді: турнирге дейін Дохада және басқа да елдімекендерде жаяу жүргіншілер аймағы жоқтың қасы еді. Ал чемпионат финалы тіпті астана маңында арнайы салынған қалада өткізілді.

Алайда әлім біріншілігі аяқталғаннан кейін ЖІӨ-нің өсу қарқыны тұрақтанып, бұрынғы көрсеткіштерге оралды. 2024 жылдан бастап елде экономиканы әртараптандырумен қатар, сұйытылған табиғи газ өндірісін арттыруға басымдық бере отырып, энергетика кешенін одан әрі жетілдіруге бағытталған ауқымды жеті жылдық даму стратегиясы жүзеге асырылып жатыр.

Қатар картада қызыл-ақ үзік сызықпен белгіленген. Google Maps скриншоты

Басым секторлардың бірі - туризм. Сондай-ақ үкімет қоршаған ортаны қорғау және жұмысшылардың құқықтарын қорғау бағытын жариялап отыр. Әлем чемпионаты қарсаңында Доханы жұмысшыларға қарапайым еңбек жағдайлары жасалмағаны үшін айыптады, кейбір елдер турнирге бойкот та жариялап, өз құрамаларын жібергісі келмеді. Енді билік еңбек нарығындағы реформалар туралы мәлімдеп жатыр, оған жалақының ең төменгі деңгейін белгілеу де кіреді.

Парсы шығанағындағы көршілес көптеген елдегідей, Қатар тұрғындарының басым көпшілігі - екі негізгі санатқа бөлінетін шетелдіктер:

жақсы өмір іздеп келген біліксіз жұмысшылар мен қызмет көрсетуші персонал, дамыған елдерден келген жоғары жалақы алатын қаржыгерлер, инженерлер мен топ-менеджерлер.

Азаматтар 3,4 миллион халықтың шамамен 10 пайызын құрайды және басқаларға қолжетімді емес жеңілдіктерге ие. Олардың қатарында:

тегін білім алу, медицина (соның ішінде шетелде) және коммуналдық қызметтер, табыс пен мүлікке салықтың болмауы, мемлекеттен үй салу үшін тегін жер телімі және пайызсыз ипотека бар.

Бұл ретте Қатар шетелдіктерге азаматтықты бермейді және бейрезиденттермен некеге тұрған жергілікті тұрғындарды азаматтықтан айырады.

Ауқымды жеңілдіктер, субсидиялар мен инвестицияларға байланысты бюджет шығысы кірістен асып түседі. Осы себепті қазына үнемі тапшылыққа тап болып, қарыз алу есебінен жабылады. Әлемде энергия ресурстарына сұраныс төмендеген пандемиялық 2020 жылы Қатардың мемлекеттік қарызының көлемі ЖІӨ-нің 85 пайызына жетіп, тарихи максимумды көрсетті.

2027 жылға қарай бұл көрсеткіш 43 пайызға дейін төмендейді деп болжанған еді, бірақ бұл жоспар Таяу Шығыста АҚШ, Израиль және Иранның қатысуымен жаңа соғыс басталған биылғы көктемге дейін қалдырылды. Бұл соғыс 2023 жылы әлемдік нарықтағы бағаның құлдырауынан газ экспортынан түсетін табыстың азаюына тап болған Қатардың мәселелерін ушықтырып жіберді.

Өңірден көмірсутекті экспорттаудың маңызды көлік бағыты - Ормуз бұғазының әлі күнге дейін жабылғаны және газ инфрақұрылымына (соның ішінде елдегі ең ірі өңдеу зауытына да әсер еткен) жасалған шабуылдар аясында ЖІӨ бірінші тоқсанда жеті пайызға, ал екінші тоқсанда 15,7 пайызға төмендеді. Әуе тасымалы да зардап шекті: қақтығыстың алғашқы күндері рейстердің көбі тоқтатылып, кейін Доха арқылы өтетін жолаушылар ағыны азайды.

Бас қаланы атқылау мен елде америкалық әскери базалардың ораналасуы жағдайында Қатардың қауіпсіз қаржы орталығы ретіндегі беделіне де нұқсан келді. Билікке елде қалып қойған туристердің тұру ақысын төлеп, қонақүйлерге келушілерді төмендетілген бағамен тартуы үшін субсидия бөлуге тура келді.

Экономистер Ирандағы соғыс инвесторлардың жаңа аймақтарға, соның ішінде Орталық Азия мен Қазақстанға ағылуына ықпал етуі мүмкін екенін айтқан болатын. Алайда Қатардың басқа елдерге инвестицияны ұлғайту, бұрынғы жобаларды сақтап, басталғандарын дамыту қабілеті қазір күмән тудырады, десе де Қазақстандағы жобалардың тоқтатылғаны туралы әзірге ресми хабарламалар жоқ.

PACE Analytics сарапшысы Асқар Исмаилов бастапқы жоспарлардан ауытқу болуы мүмкін деп есептейді. Доха Иран мен оның сенімді өкілдерінің шабуылдарынан кейін сұйытылған газ өндіру және тасымалдау инфрақұрылымын қалпына келтіруге басымдық береді. Араб елі билігінің бағалауы бойынша, бұл жұмыс үш жылға дейін созылуы мүмкін.

"Мен негізгі тәуекелді [Қашағанда екі ГӨЗ салу] жобаның іске асырылу мерзімінің кешігуінен, құнының қымбаттауынан және қаржыландыру шарттарының өзгеруінен көріп отырмын. Әзірге жобалардың тоқтауы сөзсіз деп айтуға негіз жеткіліксіз. Бірақ оларды соғыс зардаптарынан толық қорғалған деп санау да қате болар еді. Қаржыландыру мен нақты келісімшарттық міндеттемелердің орындалуы бәрібір шешуші мәнге ие", - дейді сарапшы.

Оның айтуынша, теориялық тұрғыда Қатар Қазақстанның инфрақұрылымы мен логистикалық тізбектерін үшінші елдердегі сатып алушыларға газды қауіпсіз жеткізу үшін пайдалана алар еді. Бірақ республикада әзірге экспортқа арналған артық шикізат көлемі жоқ - қолданыстағы база Қытайға жеткізу бойынша міндеттемелерді орындауға да жетпейді.

Қазақстан мен Қатар: бұл тек бастамасы ма?

DAMU Capital Management сарапшысы Мұрат Қастаев аймақтағы күрделі геосаяси жағдай Қатардың жаһандық перспективаларына қатты әсер етпегенін, тіпті Доха әуежайының Дубай хабымен тең дәрежеде баламалы логистикалық торап ретіндегі маңызын арттырғанын атап өтті.

Сонымен бірге Иранмен саудадағы шектеу мен дәстүрлі жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы Қытай, Үндістан, Түркия және Орталық Азия экспорттаушыларына жаңа мүмкіндіктер ашады. Әзірге Өзбекстан ең жоғары белсенділік танытып отыр.

"Бұл ретте Қатарды жекелеген шағын нарық емес, Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі (GCC) елдерінің әлдеқайда ірі және төлем қабілеті жоғары нарығының бөлігі ретінде қарастыру маңызды. Сауд Арабиясы, БАӘ, Қатар, Кувейт, Бахрейн және Оманның жиынтық экономикалық ауқымы әлемдегі ең ірі экономикалармен салыстыруға келеді, мәселен, Ресей нарығынан көлемі мен сыйымдылығы бойынша асып түседі. Қазақстандық экспорттаушыларға бұл аймақ жоғары сатып алу қабілеті мен халықтың қарқынды өсімі, тұрақты валюталық орта, дамыған инфрақұрылым және экспорттық табысты доллармен алу мүмкіндігі арқасында қызығушылық тудырады", - дейді Қастаев.

Қазақстан экономикасына салынатын қатарлық инвестициялардың әлеуеті де әлі таусылған жоқ. Қаржыгердің пікірінше, қазір қамтылған салалардан бөлек, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, сондай-ақ көлік пен логистика салаларына жаңа инвестициялар күтуге болады.

"Менің ойымша, Қатардың Қазақстандағы инвестициялық мүдделерінің екі негізгі бағыты бар. Біріншісі - қатарлық экономиканың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығы өнімдерін, азық-түлікті, өңделген тамақ өнімдері мен өнеркәсіптік шикізатты жеткізудің тұрақты көздерін қалыптастыру. Екіншісі - қолданыстағы геосаяси және санкциялық шектеулерді ескере отырып, Қазақстанды Орталық Азияның кең нарығына, ал келешекте Ресей нарығына шығу үшін инвестициялық және өндірістік-логистикалық платформа ретінде пайдалану", - деп түйіндеді Қастаев.

PACE Analytics талдау компаниясының басшысы Асқар Исмаилов Tengrinews.kz тілшісіне берген сұхбатында Қатар компаниялары Қазақстанға инвестиция сала отырып, өздеріне таныс саламен жұмыс істейтінін және өз аймағынан тыс жерде ұзақ мерзімді табысқа қол жеткізетінін атап өтті. Қазақстанның газ өңдеу бойынша қосымша қуаттарға қажеттілігін ескерсек, инвесторлар бірнеше бағытқа: ГӨЗ, газ құбырлары мен электр өндіруші қуаттардың құрылысына қатыса алады.

"Стратегиялық мүдде де бар: активтерді географиялық әртараптандыру, Орталық Азиядағы ықпалын нығайту және қомақты энергетикалық ресурстары бар мемлекетпен қарым-қатынасты дамыту. Қазақстандық нысандар инвестициялық тәуекелдердің бір бөлігін әртүрлі аймақ арасында бөлуге мүмкіндік береді. Бұл ретте жарияланған шамамен 20 миллиард долларлық пакетті (2024 жылы Ақорда хабарлаған жалпы сомасы 18 миллиард доллар болатын инвестициялық құжаттар туралы болуы керек - ред. еск.) бірнеше саладағы келісімде қарастырылған жобалардың ауқымы деп түсіну керек. Бұл жобалардың табыстылығы құрылыс құнына, тарифтерге, жүктемеге және қаржыландыру шарттарына байланысты болады", - дейді Исмаилов.

Мұрат Қастаевтың бағалауынша, Қазақстан әзірге Қатар мен бүкіл Парсы шығанағы аймағының мүмкіндіктерін жеткілікті деңгейде пайдаланбай отыр. Мемлекет жергілікті нарыққа шығып жатқан экспорттаушыларды белсенді қолдауы керек, бұл ретте Өзбекстан, Әзербайжан және Түркия үлгі бола алады.

"Дипломатиялық уағдаластықтардан нақты инвестициялық жобаларға, тұрақты экспорттық жеткізілімдерге және ұзақ мерзімді іскерлік серіктестіктерге көшу екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық тиімділігінің басты критерийіне айналуы тиіс", - деп түйіндеді DAMU Capital Management басшысы.

Бұл ретте Расул Рысмамбетов шетелдік инвестицияларға сақтықпен қарауға және ірі мұнай кен орындарын игеру кезінде осыдан бірнеше онжылдық бұрын жасалған өнімді бөлісу туралы келісімдердің тәжірибесін ескеруге шақырады. Оның пайымдауынша, кейінгі жылдары Қазақстан Үкіметі шектен тыс берілген жеңілдіктерге байланысты шетелдік серіктестермен соттасып жатыр.

Тағы оқыңыз: Қазақстанда бензин бағасы қалай қалыптасады және оған мұнай құны әсер ете ме?

Авторы: Алексей Афонский

Дайындаған Айнұр Қапышова