Қазақстандықтар аз жұмсап, көбірек ақша жинаудың жолын тапты

"Жинаймын, себебі жинаймын"

Бұл тіркес бірінші рет қызық естілгенімен, артық ақшаны нақты мақсатсыз жинау әдеті кейінгі жылдары ғана пайда болған. 2019 жылы Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры (ҚДКҚ) жүргізген зерттеу бойынша, салымшылардың 46%-ы пәтер, көлік және тағы басқа ірі сатып алуларға ақша жинаған. Тағы 29%-ы жөндеу жұмыстарына немесе отбасылық демалысқа сияқты қысқа мерзімді шығындарға қаржы жинаған. Яғни ол кезде жинақтың басым бөлігінің нақты мақсаты болған.

2024 жылы жүргізілген жеке зерттеу қазақстандықтардың 37%-ы ай сайын, 35,1%-ы мерзімді түрде, ал 16%-ы жағдайға қарай ақша жинайтынын көрсетті. Осылайша жинақтау тұрақты әдетке айнала бастаған.

Ал ҚДКҚ-ның қазіргі есебінде мүлдем басқа үрдіс байқалады: азаматтардың шамамен 30%-ы депозитті нақты мақсаты жоқ болса да немесе айналасындағыларға еліктеп ашқан.

Салыстырмалы түрде алғанда, салымшылардың 18,4%-ы бүгінгі таңда қаржылық резерв қалыптастыру үшін ақша жинаса, 17,7%-ы жылжымайтын мүлік сатып алуды көздейді.

Сыйақы мөлшерлемесі – күткеннің құны

Көріп отырғанымыздай, қазақстандықтардың депозитке деген көзқарасы өзгерген. Ол енді қажетті соманы жинаудың ғана емес, бос ақшаның бір бөлігін тұрақты түрде салып отыратын ай сайынғы әдетке айналып келеді.

Бұл үрдіс нарықта да айқын көрінеді. 2025 жылы жеке тұлғалардың депозиттерінің көлемі 14,7%-ға өсіп, 28,2 трлн теңгеге жетті. Халықтың теңгедегі депозиттері 18,9%-ға өсіп, рекордтық 22 трлн теңгені құрады. Ал валюталық депозиттер небәрі 1,8%-ға өсіп, 6,2 трлн теңгеге жетті.

Алайда маңыздысы – жалпы өсім ғана емес, қазақстандықтардың жинаған ақшасын қалай орналастырып жатқаны.

2025 жылы талап етілмелі депозиттердің көлемі 4,1%-ға қысқарып, олардың үлесі 53%-ға дейін төмендеді. Сонымен қатар мерзімді депозиттердің көлемі 14 еседен астам, ал жинақ депозиттері шамамен 1,5 есеге өсті. Депозит нарығындағы жалпы 14,7 пайыздық тармақтық өсімнің 13,2 пайыздық тармағы мерзімді және жинақ депозиттеріне тиесілі болды.

Теңгені таңдауға депозит мөлшерлемелері де әсер етті. 2025 жылы ҚР Ұлттық банкі базалық мөлшерлемеге қатысты сегіз рет шешім қабылдады. Нәтижесінде мөлшерлеме 15,25%-дан 18%-ға дейін өсті. 2026 жылғы 8 маусымда ол 17,00%-ға дейін төмендесе, 24 шілдеде тағы да түзетіліп, 16,75%-ды құрады.

Долларға "шегінуге" белгі берілді

Осы кезеңде теңгелік және валюталық депозиттердің кірісі арасындағы айырмашылық айтарлықтай болып, салымшыларды ұлттық валютаны таңдауға ынталандырды.

Жеке тұлғалардың депозиттеріндегі долларландыру деңгейі бір жыл ішінде 2,8 пайыздық тармаққа төмендеп, тарихи минимум – 21,9%-ға жетті. Бұл үрдіс тек шағын салым иелеріне ғана емес, орта және ірі көлемде жинағы бар азаматтарға да қатысты болды.

Салыстыру үшін, 2015 жылы бөлшек депозиттердің шамамен 80%-ы шетел валютасында болған. 10 жыл ішінде жинақ құрылымы керісінше өзгерді.

Анықтама үшін: ҚДКҚ мәліметінше, 2025 жылдың соңында жеке тұлғалардың депозиттерінің көлемі 28,2 трлн теңгені құрады. Оның 22 трлн теңгесі теңгелік, ал 6,2 трлн теңгесі валюталық депозиттерге тиесілі. Бір жыл ішінде нарық 14,7%-ға өсті. Теңгелік депозиттер 18,9%-ға, валюталық депозиттер 1,8%-ға артты. Талап етілмелі депозиттердің үлесі 53%-ды құрады. Ал мерзімді депозиттер бір жыл ішінде 14 еседен астам, жинақ депозиттері шамамен 1,5 есеге өсті.