Қыз Жібектің құпия тарихы: цензура, жоғалған кадрлар және актер тағдыры

Қазақ киносының алтын қорынан орын алған «Қыз Жібек» фильмін көрмеген адам кемде-кем шығар. Сұлтан Қожықов түсірген туынды әлдеқашан өз дәуірінің шеңберінен шығып, қазақ киносы тарихындағы айрықша құбылысқа айналды. Фильм өзінің тарихи орнын да, бірнеше буын көрерменнің бағасын да алды.

Алайда «Қыз Жібектің» тарихы экраннан көретін оқиғалармен ғана шектелмейді. Фильмге енбей қалған көріністер, сценарийдің өзгеруі, түсірілім кезіндегі шешімдер, шығармашылық кеңестегі тартыстар, актерлердің қатар атқарған жұмыстары мен олардың жеке өміріндегі фильммен сабақтасқан оқиғалар бар. Осы шолуда киноның өзінен тыс қалғанымен, «Қыз Жібекке» тікелей қатысты он деректі оқырман назарына ұсынамыз.

1. «Қыз Жібектің» басқа финалы түсірілген. Бүгін көріп жүрген нұсқада Жібек Төлегеннен айырылғаннан кейін Жайыққа қарай бет алып, оқиға трагедиялық сипатта аяқталады. Алайда фильмнің бастапқы нұсқасында бұдан кейін де көрініс болған. Меруерт Өтекешева Майя Бекбаеваға берген сұхбатында Сұлтан Қожықовтың мүлде басқа финал түсіргенін айтқан.

Оның естелігі бойынша, Жібектен кейін Жайық жағасында сырттан келген жау әскері көрінеді. Жібектің сәукелесі не қалыңдық киімінің бір бөлігі найзаның ұшына ілінеді. Осы арқылы жеке адамдардың трагедиясынан кейін елге төнген үлкен қауіп көрсетілмек болған.

Алайда бұл эпизод жоғары жақтың талабымен фильмнен алынып тасталған. Өтекешеваның айтуынша, сол көрініс үшін оның киімінің екінші данасы да арнайы дайындалған.

2. Жырда Жібек өлмейді. Көпшілік үшін Қыз Жібек пен Төлегеннің хикаясы фильмдегі финалмен аяқталатындай қабылданады. Ал халықтық жырдың оқиғасы бұдан әлдеқайда ұзақ. Төлегеннің қазасынан кейін де Жібектің тағдыры жалғасады.

«Қыз Жібек» жырының кең тараған нұсқаларында Төлегеннің інісі Сансызбай кейін оқиғаға араласады. Ол Жібекке қауіп төндірген Қоренге қарсы шығып, ақырында Жібекті алып кетеді. Жырдың соңында Жібек Сансызбайға қосылады. Яғни фильм авторлары эпостың екінші бөлігін пайдаланбай, Төлеген мен Жібектің махаббатын трагедиялық шегіне жеткізуді таңдаған. Осы шешімнің арқасында экрандық «Қыз Жібек» жырдан бөлек дербес көркем туындыға айналды.

3. Ғабит Мүсірепов жырды экранға сол күйінде көшірмеген. Фильмнің сценарийін жазған Ғабит Мүсірепов халық жырындағы оқиғаларды толық қайталауды мақсат етпеген. Ашық дереккөздердегі фильм тарихына қатысты естеліктерде сценарист үшін мәселе тек Жібек пен Төлегеннің махаббатын көрсету болмағаны айтылады.

Сценарийге ру арасындағы қарым-қатынас, елдің бірлігі, ішкі алауыздық пен сырттан төнетін қауіп секілді кеңірек мәселелер енгізілген. Бекежан бейнесінің де фильмде жырдағыдан өзгеше сипат алуын осыдан көруге болады. Ал фильмнен кесілген жау әскері көрсетілетін финал осы идеяны қорытындылауға тиіс еді. Яғни Мүсірепов махаббат хикаясын жеке екі адамның тағдырынан ел тағдырына қарай кеңейтпек болған.

4. «Қыз Жібекке» дейін «Гәкку» болған

«Қыз Жібек» бірден 1960-жылдардың соңында пайда болған жоба емес. Ашық дереккөздерде және кино қайраткерлерінің естеліктерінде Ғабит Мүсіреповтің бұл тақырыпқа әлдеқайда ертерек келгені айтылады.

Камал Смайыловтың естеліктеріне сүйенген мәліметтер бойынша, Мүсірепов 1940-жылдардың өзінде Қыз Жібек тақырыбы негізінде «Гәкку» атты киносценарий жазған. Бірақ ол кезде жоба жүзеге аспай қалған.

Арада жиырма жылдан астам уақыт өткенде тақырып қайта көтеріліп, Мүсірепов сценарийді жаңа талапқа сай өңдеген. Осылайша кейін қазақ киносының классикасына айналған «Қыз Жібектің» экранға дейінгі тарихы бірнеше онжылдыққа созылған.

5. Дайын фильмді алғашында бәрі бірдей қабылдай қоймаған. Бүгінде «Қыз Жібек» классикалық туынды ретінде қабылданады. Бірақ фильм дайын болған кезде оған берілген баға дәл бүгінгідей біржақты болмаған. Көркемдік кеңестегі талқылауларда картинаны сынаған пікірлер аз айтылмаған.

Фильм тарихына қатысты естеліктерде кейбір мамандар туындыны тым «этнографиялық» деп бағалап, көркем фильмнен гөрі халықтың тұрмысы мен салтын көрсететін еңбекке ұқсатып сынағаны айтылады. Нұрғиса Тілендиевтің музыкасына қатысты да қарсылық болған. Режиссер Дариға Тналина кейінгі естеліктерінде фильмді көркемдік кеңесте қорғап сөйлегенін айтқан. Ал Сұлтан Қожықов үшін бұл талқылаулар өте ауыр өткен. Ашық дереккөздердегі естеліктерде сол күндері режиссердің денсаулығы сыр беріп, ауруханаға түскені де айтылады.

6. Фильм бастапқыда екі сериялы болмаған. Бүгінгі көрермен «Қыз Жібекті» көлемді екі сериялы туынды ретінде біледі. Бірақ алғашқы өндірістік жоспар мүлде басқа болған. Бастапқыда фильмге бір серияға жететін ғана қаржы қарастырылған. Алайда Ғабит Мүсіреповтің сценарийіндегі оқиғаларды бір бөлімге сыйғызу қиын болған. Фильмнің тарихи ортасын, көшті, көпшілік сахналарды толық көрсету де қомақты қаражатты талап етті. Смайыловтың айтуынша, қосымша қаржы мәселесін шешуге Дінмұхамед Қонаевтың қолдауы ықпал еткен. Соның нәтижесінде «Қыз Жібек» екі сериялы көлемде түсірілді.

7. Асанәлі Әшімов бір мезгілде Бекежан да, Шадияров та болды. «Қыз Жібек» түсіріліп жатқан кезеңде Асанәлі Әшімов қазақ киносының тағы бір ірі туындысы — Шәкен Аймановтың «Атаманның ақыры» фильмінде де басты рөлде жүрген. Бір фильмде ол Бекежан болса, екіншісінде чекист Қасымхан Шадияровты сомдады.

Асанәлі Әшімов кейінгі сұхбаттарында екі картинаның түсірілімі қатар жүргенін айтқан. Тіпті кей күндері арнайы кесте бойынша күннің бір бөлігінде Бекежан болып түсіп, кейін басқа алаңға барып Шадияров рөліне кірісуге тура келген. Әшімов екі үлкен рөлдің біреуінен бас тартуды да ойлаған.

Бірақ Шәкен Айманов бұған келіспеген. Нәтижесінде актер бір кезеңде мінезі, дәуірі, киімі мен психологиясы мүлде бөлек екі кейіпкерді қатар алып шықты.

8. Экрандағы көш шын мәнінде жасалған. Бүгін тарихи фильмдердегі мыңдаған адамды, малды немесе тұтас ауылды компьютерлік графика арқылы көбейтуге болады. «Қыз Жібек» түсірілген кезде мұндай мүмкіндік болған жоқ. Сондықтан камераға көрінетін дүниенің басым бөлігі түсірілім алаңында шын мәнінде жасалды.

Ашық дереккөздердегі фильм тарихына қатысты мәліметтерде түсірілім үшін отыздан астам киіз үй дайындалғаны айтылады. Олардың арасында 8, 10 және 16 қанатты ірі үйлер де болған. Көш көріністеріне жылқылар, түйелер, көпшілік құрамындағы адамдар жұмылдырылған. Киім, ат әбзелдері, тұрмыстық заттар да арнайы әзірленді. Сондықтан фильмдегі көш сахналары декорацияны ғана емес, сол уақытқа уақытша болса да тұтас бір көшпелі ортаны қайта құруды талап еткен.

9. Кино үшін жасалған «көне жазу» кейін жұртты шатастырған. «Қыз Жібекке» қатысты ең қызық оқиғалардың бірі фильм декорациясының кейінгі тағдырымен байланысты. Түсірілім барысында тарихи орта қалыптастыру үшін тастардың біріне көне түркі жазуына ұқсас таңбалар түсірілгені туралы дерек бар. Бұл таңбаларды жасау кезінде көне түркі жазбалары жарияланған ғылыми еңбектер пайдаланылғаны айтылады.

Түсірілім аяқталғаннан кейін тас сол жерде қалып қойған. Кейін оны көрген адамдар жазуды шынайы көне ескерткіш деп қабылдаған деген әңгіме тараған. Бұл оқиғаның кейінгі нұсқаларында зерттеушілердің де шатасқаны жөнінде түрлі мәліметтер кездеседі. 

10. Құман мен Меруерттің тойы «Қыз Жібектің» экраннан тыс жалғасына айналды. «Қыз Жібек» Меруерт Өтекешева мен Құман Тастанбековтің шығармашылық өмірін ғана емес, жеке тағдырын да байланыстырды. Фильмде Жібек пен Төлегенді ойнаған екі жас түсірілім кезінде жақындасып, кейін шаңырақ көтерді.

Олардың үйлену тойы туралы естеліктердің өзі фильммен астасып жатыр. Меруерттің Жібек бейнесіндегі, Құманның Төлеген бейнесіндегі киіммен шыққаны айтылады. Тойға фильмдегі әріптестері де қатысқан. Әнуар Молдабековтің беташар айтқаны, Асанәлі Әшімовтің тойды жүргізуге атсалысқаны туралы естеліктер бар. Осылайша экрандағы Жібек пен Төлегеннің махаббаты трагедиямен аяқталғанымен, оларды сомдаған екі актердің таныстығы шынайы өмірде ұзақ отбасылық өмірге ұласты.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына  белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.