Соғыс жылдарындағы қазақ әндерінің шынайы тарихы

Екінші Дүниежүзілік соғысы жылдарында туған қазақ әндері халықтың көңіл күйін, елдің ауыр тағдырын және майдан мен тыл арасындағы рухани байланысты көрсеткен маңызды мәдени мұралардың біріне айналды. Сол кезеңде жазылған әндер арасында патриоттық рухтағы марштар да, сағыныш пен үмітке толы лирикалық шығармалар да болды. Бүгін еске алып отырған әндер сол дәуірдегі халықтың рухани әлемін танытатын шығармалардың қатарында.

«Біздің Отан жеңеді». Сөзі мен әні: Кенен Әзірбаевтікі.

Кенен Әзірбаев — қазақтың халық ақыны, әнші, жырау, композитор. Оның шығармашылығында елдік, ерлік, халықтың ауыр кезеңдегі көңіл күйі кең орын алған. «Біздің Отан жеңеді» — Кененнің Ұлы Отан соғысы жылдарында туған патриоттық әндерінің бірі. 

Әннің шығу тарихы соғыстың алғашқы күнімен байланысты айтылады. Деректерде Кенен Әзірбаев бұл шығарманы радиодан Кеңес үкіметінің «Біз әділет жағындамыз. Жау талқандалады. Біз жеңеміз» деген хабарламасын естігеннен кейін шығарғаны жазылған. Кейін бұл әнді айтып, ауылдарды, өз облысының аудандарын аралағаны да көрсетіледі. Яғни әннің басты мақсаты — елдің қорқынышын басу, халыққа сенім беру, жеңіске деген үмітті күшейту.

Композициялық сипаты жағынан «Біздің Отан жеңеді» — марштық екпінге жақын, жігерлі ән. Әуенінде көтеріңкі рух басым келеді. Ән мәтіні халықты сабырға, бірлікке, жауға қарсы күреске үндейді. Сондықтан шығарма сол кезеңдегі патриоттық әндердің айқын үлгілерінің бірі саналады.

«Жас қазақ». Сөзі: Ғабиден Мұстафин. Әні: Рамазан Елебаев.

Рамазан Елебаев — Ұлы Отан соғысына қатысқан майдангер-композитор. Ол Мәскеу мемлекеттік консерваториясында оқыған, кейін майданға аттанып, әскери ортада жүріп бірнеше ән шығарған. Соғыс жылдарында оның «Жолдастар», «Талғар полкінің маршы», «28 батыр», «23-полк маршы» сияқты әндері жауынгерлер арасында айтылғаны көрсетіледі. «Жас қазақ» — осы шығармаларының ішіндегі ең белгілісі.

Ән Совет Одағының Батыры Төлеген Тоқтаровқа арналған. Деректерде бұл әннің Бородино түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапқан Төлеген Тоқтаровтың ерлігіне байланысты туғаны айтылады. Рамазан Елебаев майдандас досының ерлігін ел ұмытпасын деген оймен әнді елге жеткізуді аманат етеді. Әнді Жүсіпбек Елебеков домбыраға салып алып, елге келген соң Ғабиден Мұстафинге жеткізеді. Кейін Ғабиден Мұстафин әннің сөзін жазады.

«Жас қазақ» — жоқтау мен ерлік рухы қатар жүретін ән. Мұнда тек қайғы ғана емес, батырдың бейнесін биіктету, оның ерлігін кейінгі ұрпаққа жеткізу мақсаты бар. Әннің әуені салмақты, әсерлі, кең тынысты болып келеді. Тыңдаушыға майдан даласындағы ауыр сәтті де, жас батырдың қайсар мінезін де сездіреді. Сондықтан бұл әнді жай ғана соғыс әні емес, батырды еске алу әні деуге болады.

«Тос, мені, тос». Сөзі: Нығмет Баймұхамедов. Әні: Мұқан Төлебаев.

Мұқан Төлебаев — қазақ кәсіби музыка өнерінің көрнекті өкілдерінің бірі, композитор, КСРО халық әртісі. Оның шығармашылығында соғыс жылдарындағы әндер ерекше орын алады. «Кестелі орамал», «Тос, мені, тос», «Таня туралы ән» сияқты туындылары майдан кезеңіндегі халық көңіл күйімен тығыз байланысты.

«Тос, мені, тос» әні Ұлы Отан соғысы кезінде дүниеге келген. Ән нақты бір оқиғаға арналды деген дерек кең таралмағанымен, зерттеушілер мен өнер адамдары оны майдандағы жауынгердің ауылда қалған сүйген жарына жолдаған сағыныш әні ретінде сипаттайды. Әнде соғыс кезіндегі адамның ішкі сезімі, аман оралуға деген үміті мен жақын адамын күту тақырыбы көрінеді.

Тос, мені, тос» — лирикалық ән-романсқа жақын шығарма. Әуені баяу, жұмсақ әрі терең сезімге құрылған. Мұнда марштық екпіннен гөрі адамның ішкі толғанысы басым естіледі. Әнді тыңдағанда майдандағы сарбаздың сағынышы мен елге деген аңсары анық сезіледі. Сондықтан шығарма соғыс тақырыбындағы ең нәзік әрі әсерлі қазақ әндерінің бірі саналады.

«Кестелі орамал». Сөзі: Асқар Лекеров. Әні: Мұқан Төлебаев.

Мұқан Төлебаев соғыс жылдарында халықтың көңіл күйін, сағынышын, үмітін жеткізетін бірнеше ән жазды. Солардың бірі — «Кестелі орамал». 

Бұл ән соғыс жылдарындағы майдан мен тыл арасындағы байланысты бейнелейтін лирикалық шығармалардың бірі саналады. Әнде майдандағы жауынгерге алыстан жіберілген кестелі орамал арқылы сағыныш сезімі беріледі. Қазақ тұрмысында кестелі орамал естелік, махаббат пен адалдықтың белгісі ретінде қабылданған. Сондықтан шығармада орамал жай ғана бұйым емес, сүйген жанның хаты мен аманаты ретінде көрінеді.

Композициялық сипаты жағынан «Кестелі орамал» — баяу, сезімге құрылған лирикалық ән. Әуенінде нәзіктік пен сағыныш басым. Мұнда соғыс көрінісі тікелей суреттелмейді, бірақ әннің ішкі мазмұнынан майдандағы адамның туған елді, сүйген жарын аңсаған көңіл күйі анық сезіледі. Әннің кең тынысты әуені мен жұмсақ интонациясы оны халық арасына кең таратқан шығармалардың біріне айналдырды.

«Гвардия, алға!» операсы. Музыка авторы: Евгений Брусиловский. Либретто авторы: Сәбит Мұқанов

Евгений Брусиловский — қазақ опера өнерінің қалыптасуына үлкен үлес қосқан композитор. Ол «Қыз Жібек», «Жалбыр», «Ер Тарғын», «Айман-Шолпан» сияқты алғашқы қазақ операларының авторы ретінде белгілі. Ұлы Отан соғысы жылдарында композитор патриоттық тақырыпқа бет бұрып, 1942 жылы «Гвардия, алға!» операсын жазды.

«Гвардия, алға!» — соғыс кезеңіндегі патриоттық рухты көрсету мақсатында туған шығармалардың бірі. Опера майдан тақырыбына арналған және жауынгерлердің ерлігі, ел қорғау идеясы, жеңіске деген сенім сияқты тақырыптарды көтереді. Бұл шығарма сол кездегі кәсіби музыкадағы әскери-патриоттық бағыттың айқын үлгілерінің бірі саналады. Соғыс жылдары Қазақстанда жазылған күрделі музыкалық туындылардың қатарында аталады.

«Гвардия, алға!» операсындағы Сайраның ариясы партиясы

Бұл тізімге Е.Брусиловскийдің «Гвардия, алға!» операсын да әдейі қостық. Әрине, соғыс жылдарында туған басқа да әндер мен шығармалар аз емес. Дегенмен бұл операны қайта еске салудың өзіндік себебі бар. Өз кезеңінде мұндай шығармалар кеңестік идеология мен арнайы мемлекеттік тапсырыс аясында жазылғаны белгілі. Соған қарамастан олар қазақ музыка тарихының бір бөлігіне айналып үлгерді. Бүгінде бұл туындыларды тек үгіттік шығарма ретінде емес, сол дәуірдің мәдени құжаты әрі тарихи музыкалық мұрасы ретінде де қарастыру маңызды. Сондықтан «Гвардия, алға!» операсын оқырманның есіне қайта салуды жөн көрдік.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп,   Аikyn.kz     сайтына   белсенді  гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.