Сөзге салынған шынжыр кісен

Egemen.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

«Жұлдыз» журналының алпысыншы жылдардағы архивін ақтарып отырып Бердібек Соқпақбаевтың «Өлгендер қайтып келмейді» романының алғашқы нұсқасына кезіктім. «Бірінші дәптер» деп айдарланған сол нұсқада басты кейіпкер Еркін «халық жауының» баласы болып суреттеліпті.

Бүгінгі көзқараспен қарасақ, адам жанын жауратар ызғарлы кеңестік заманда әр жазушының үстелінде екі қалам қатар жатқандай көрінеді. Бірі қаламгер жүрегін жарып шыққан шындыққа жүгінетін батыр қалам да, екіншісі цензураның кәрінен именіп, уақыттың ағынына бейімделгіш қорқау қалам. Ең азаптысы сол, кешегі жазушылардың дені екіншісіне жиі қол созатын. Өйткені қорқау қалам «қоғамға зиянды идея», «совет адамын дұрыс көрсетпеу», «пролетариат мүддесіне қарсы» деген айыптауларды айналып өтіп, ашылмайтын есіктерді ашуға қабілетті еді. Бірақ осы қаламмен жатпай-тұрмай көп жазып, мейлінше мол қаламақы алып, том-том кітап шығарған мыңдардың бәрі де ұмытылды. Ал ардың сөзін ақиқаттың айбалтасымен қақ жаратын бірінші қаламды қолынан сусытпаған саусақпен санарлық қаламгерлердің туындылары халық тағдырымен үндесіп кетіпті.

Бердібек Соқпақбаев романының алғашқы нұсқасын оқып отырғанда көзіміз осыған анық жетті. Кеңес цензурасының қылышынан қан тамып тұрған тұста шындық жағында болып, қанша қидалауға түссе де, жазықсыз «халық жауы» атанған арда азаматтар һәм олардың ұрпақтары туралы жазу шынында ерлік емес пе?

Романдағы түзетілген тұсты оқырманмен бірге оқиықшы.

Біз сөз етіп отырған романның қазіргі нұсқасында: «…Алтыншы оқып жүрген кезім. Әкем жуырда қайтыс болған. Қысты күн. Топ бала жарқабақта сырғанақ теуіп жүрміз. Нүсіпбай дейтін менен екі-үш класс алда оқитын, сотқарлау жуан білек бір баламен жанжалдасып қалдым. Екеуміз боқтастық. Нүсіпбай:

– Әкеңнің аузын… жетім, – деді.

Жетім деген сөзі етімнен өтіп, сүйегіме жетті. Екеуміз жатта кеп төбелестік. Нүсіпбай менен әлді, күшім келмейді. Таяқты көбірек жеп қалдым. Өшім кетіп бара жатыр. Жетім деп қорлағаны тағы бар. Сазарып үйге келдім. Нүсіпбайдан қалай да өш алуым керек. Қалай алам? Ет кесетін мүйіз сап қара пышағымыз бар. Әлгіні жеңімнің ішіне тығып алдым да, сырғанақтың басына қайта бардым. Үн-түнсіз кеп, Нүсіпбайдың бетінен пышақпен көлденеңдей тартып жібердім. Нүсіпбай баж етіп, бетін басып, тұрып қалды. Қара қан қолының сыртын жауып кетті» делінеді.

Ал түпнұсқада басты кейіпкер Нүсіпбаймен белдеуге таласып қалады:

«Нүсіпбай: – Халық жауының баласы, кет! Жолама біздің үйге деп! – мені ұрып, қуып жіберді. Мен кете бардым. Ұрғаны ештеңе емес, «халық жауының баласы» деген сөзі етімнен өтіп, сүйегіме бір-ақ жетті. Төбелесейін десем, әлім келмейді. Үйге келдім де, ет кесетін мүйіз сап қара пышақты алып, Нүсіпбайға қайта бардым. Пышақ ұстаған қолым артымда жасырулы. Нүсіпбай мені көріп:

– Неге келдің? Мен саған бұл араға жолама деп айтпадым ба? – деп қоқиланып қарсы жүрді. Мен үндемей жақындап келдім де, пышақпен Нүсіпбайдың бетінен көлденеңдей тартып кеп жібердім. Нүсіпбайым баж етіп, бетін басып отырды да қалды. Қара қан қолының сыртын жауып кетті».

«Жетім» деген сөз, әрине, кімге болмасын ауыр тиеді. Бірақ шындығында Бердібек Соқпақбаевтың кейіпкері Еркінді жетім деген сөз жасытпаған. Оның жүрегіне тікен болып қадалған – «халық жауының баласы» деген жәбір. Жетімдік – Құдайдың жазғаны. Ал «халық жауының» баласы болу – саясат. Сол саясаттың желі қарсыдан соққанда әкесі жазықсыз жапа көріп, айдауға кеткен, сол үшін кім көрінгенге көзтүрткі болып қорланған кейіпкердің пышақ алып тұра жүгіруден басқа қолынан не келеді? Ал осы бір бас көтерер азаматтарымыздың басынан өткен тауқыметті тағдырды Бердібектей көре білген, Бердібектей жаза білген кім бар?

Әрине, біз қолға түсірген алғашқы нұсқа мен қазіргі романдағы айырмашылық осы бір ғана эпизодпен шектелмейді. «Әкем қамалғаннан соң бір айдан кейін киім-кешегін арқалап ағайым сүмірейіп үйге келіп тұр. Сөйтсе, оны халық жауының баласы деп әрі оқудан, әрі комсомолдан шығарып жіберіпті», «Әкем ұсталардан үш-төрт ай бұрын, 1937 жылдың күзінде, біздің Тұйықтан Бөкей, Мәмбет деген адамдар халық жауы болып ұсталды. Бөкей – ұста, ал Мәмбет еті тірі белсенді адам. Әртүрлі қызмет атқарып жүретін. Ел соларды да: «Нұрәлі ұстатыпты. Нұрәлі тыңшы екен», деген сөздер айтып жүрді.

Үшінші себеп: әкеміз қамалған соң, Нұрәлі бізге тіпті қырын қарап алды. Халық жауының баласы, халық жауының қатыны деп төбемізге талай рет қамшы ойнатқан кездері болды. Міне, осының бәрі тегін бе?» деген сынды шығарманың қысқарған жерлерін шағын мақалада түгел айтып шығу әсте мүмкін емес. Десе де, жоғарыда сөз еткен ақиқат қаламын қолына ұстаған қаламгерлердің жоғын түгендеу бізге парыз іспетті. Демек, кешегі сөзге салынған шынжыр кісен цензураның нұсқауымен өшірілген әр жолды қайтадан оқырман кәдесіне жаратуға кешеуілдеуге хақымыз жоқ.

Соңғы жаңалықтар