Тайқазанды елге жеткізгендердің айтары көп

Әмір Темірдің бұйрығымен жеті асыл металдан құйылған Тайқазан - Әзірет сұлтан кесенесіндегі ең құнды жәдігер.

Жарты ғасырдан астам Санкт-Петербордағы Эрмитажда тұрған тайқазанды елге жеткізген жандардың айтар естелігі көп. Құнды мұраның елге оралып, тұғырына қойылуына атсалысқандардың жасы бүгінде 70-ке таяды. 

Тарихшы Зікірия Жандарбек өткен ғасырда Түркістанның 1500 жылдығына қатысты тарихи деректерді іздеп, Ресейдегі мұржайға екі рет барған. Алғашқыда музей директоры әйгілі шығыстанушы Михаил Пиотровскиймен тарихи деректер жайлы сөйлескен. Кейінгісінде ғалым қазақстандық қонағына көпшілікке беймәлім жәдігерді көрсеткен.

Зікірия Жандарбек, тарихшы:

- Как мы можем вернуть этот казан дедім. Ол кісі можно деді. Есть один маленький секрет деді. Ол қандай деп едім. Ол "біз қазанды "уақытша" деп расписка беріп кеткенбіз" деді. "Соны тапсаң" деді архивтен, "қазан сенікі" деді.

Архивтен табылған осы құжат Тайқазанды қайтарып алуға негіз болған. Осыдан кейін жедел келіссөздер жүргізіліп, 1989 жылы тарихи шешім қабылданған.

Тайқазанды елге әкелу 29 жастағы Түркістанның тумасы Молдахан Жолымбетовке жүктелді. Сол кезде ол құрылыс мекемесінде автокөлік жүргізушісі болып жұмыс істейтін. Қыркүйек айында басшылықтың тапсырмасымен жанындағы серігі екеуі ауыр жүк көлігімен ұзақ жолға шықты.

Молдахан Жолымбетов, көлік жүргізуші:

- Шығатын кезде үш тонна қарбыз, елден өздері подарка есебінде «Камазымызға артып беріп, 30 матрас салып берді астына салып әкелесіңдер деп. Сонымен шығып кеттік, 4 күнде бардық. Біз екі күн Эрмитаждың ішінде жаттық. Жергілікті крандар арта алмады. Финляндияның краны, ол кезде манипулятор дегенді біз көрген емеспіз ғой, сол келіп, 2 күнде артып, терезесін алып, шығарып берді. Он күнде барып келдік қой.

Осы сапарда Молдахан ағамен көлік тізгініне алма-кезек ауысып, серіктес болған Шерәлі Беркінбаев та бұл оқиғаны әлі күнге ұмытқан емес. Оның айтуынша, бастапқыда Эрмитаждан біраз құнды жәдігерді әкелуі тиіс болған. Бірақ музей басшылығы тек Тайқазанды ғана берген. 

Шерәлі Беркінбаев, көлік жүргізуші:

- Қазақстаннан тағы да барған екі шырағдан қалды деді сол жерде. Ол шырағданды бізге берген жоқ. Бүкіл Қазақстанға үлкен жәдігер ғой бұл енді келіп жатқан. Екеумізге бұл өте үлкен абырой деп ойлаймын. Есте қалатын мәңгі мына үйдегі балалар, немерелер бәрі ертең біз кеткен күннің өзінде айтып отырады ғой. "Біздің атамыз әкелген, папамыз әкелген" деп, осы күнде айтып, мақтанады.

Әмір Темірдің әмірімен құйдырған қазанды қабылдап алу сол кездегі музей директоры Нұрмахан Назаровқа жүктелген. Мамандар құнды жәдігердің елге оралуына Өзбекәлі Жәнібеков те көп еңбек сіңіргенін айтады. 

Нұрлан Дүкенбаев, "Әзірет Сұлтан" ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы директорының м. а.:

- Өзбекәлі Жәнібеков ағамыздың еңбегі ерен. Бірнеше рет Эрмитаждың басшыларымен кездесіп, 1989 жылы ғана Тайқазанды елге қайтару мүмкін болды. Оны осында әкелуге сол кездегі музейдің басшысы Нұрмахан Назаров атамыздың еңбегі ерекше. Қазіргі таңда млн-даған адамдар Тайқазанды жыл сайын іздеп келеді. Қазір ол экспозияда тұр, кесененің қақ ортасында. 

Жандос Жұмабек, тілші:

- Тайқазан екі ел арасындағы мәдени келіссөздермен қатар, осындай қарапайым адамдардың жанкешті еңбегінің арқасында елге жеткізілді. Сан мыңдаған ұрпақтың тағдыры тоғысқан көне шаһардан өз орнын тапқан тарихи жәдігер бүгінде тұтас түркі жұртының құты, Қазақ еліндегі ырыс пен берекенің белгісіне айналып отыр.

Жандос Жұмабек, Ерболат Әбіш