Тарихи мұраны сақтау ісі: әлемдік тәжірибе

Қазір әлем бойынша 56 тарихи нысан жойылу алдында тұр.

Бұл ЮНЕСКО-ның дерегі. Адамзат өркениетінің өткенінен сыр шертетін тарихи жәдігерлердің табиғи апат, қарулы қақтығыс, урбанизация әсерінен бірте-бірте жойылу қаупі бар. Тарихи мұраны сақтау жөнінде 71 жыл бұрын ЮНЕСКО аясында конвенция қабылданған болатын. Ондағы шаралар Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше елдерге ортақ міндет. Яғни әр ел өз жерінде орналасқан мұраны сақтап, өзге елдің мәдениетіне құрметпен қарауға тиіс.

ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізімінде қорғауға алынған 1100-ден астам нысан бар. Оған Мысырдағы Гиза пирамидалары, Қытайдың Ұлы қорғаны сияқты ескерткіштер, ғимараттар және археологиялық орындар кіреді. Мұндай мұраларды сақтау маңызды. Өйткені уақыт өте келе  құнды жәдігерлер тарих жадында жатталмауы мүмкін.

Бір ғана мысал: 2019 жылы Парижде танымал Нотр-Дам-де-Пари шіркеуі өртке оранды. Кейін реставрация жасалып,  жұмысы қайта жанданды. Ғимарат жобасының сақталған 3D үлгісінің арқасында, өрттен кейін қалпына келтіру жұмыстары жеңіл жүрді. Архитектор, инженер, тарихшылардың жұмысы бір ортақ сандық дерекқор арқылы үйлестірілген.

Ал былтыр Microsoft пен француз үкіметі Нотр-Дамның жоғары деңгейдегі цифрлық көшірмесін  жасау жобасын бастады. Бұл ғимараттың архитектурасын тереңінен зерттеу мен сақтауға мүмкіндік береді.

Александра Ксантаки, БҰҰ Мәдени құқық жөніндегі арнайы баяндамашы:

- Цифрландыру – қарулы қақтығыс, табиғи апат және климат өзгерісі жағдайында мәдени мұраны болашақ ұрпаққа жеткізу үшін ұзақ мерзімді сақтауды қамтамасыз ете алады. Байырғы қоғам түрлі сындарлы кезеңді бастан өткерсе де, мәдени құндылықтар сақталып, музыка, би және ауыз әдебиеті арқылы дәстүрлер сақталып, бүгінге дейін жетті.

ЮНЕСКО-дан бөлек, әлем бойынша тарихи мұраны сақтауға үлес қосып жүрген «Global digital heritage» жобасын айта кеткен жөн.

Архитектор, ғалымдар топтасқан команда әлемнің түкпір-түкпіріндегі жәдігерлердің, тарихи нысандардың 3D форматындағы үлгісін жасаумен,  айналысады. Бүгінге дейін 100-ден астам жобаны қамтыған. Орталық Азия елдерінен көршілес Өзбекстанның Ташкент, Самарқан қалаларындағы Ұлықбек обсервоториясы, Бибі ханым мешіті, танымал Регистан кешені сынды ежелгі дәуір мұралары енген. Сандық үлгідегі бейнеден бөлек, әрбір ескерткіш жөнінде  мағлұмат алуға болады.

Global digital heritage:     

- Біз цифрлық визуализацияны, геоақпараттық технологияларды пайдаланып, цифрлық деректер мен 3D модельдерді мемлекеттік органдарға, өңірлік мекемелерге, музейлерге, ғалымдарға және  жұртшылыққа ұсынамыз. Барлық деректерді мәдени мұраны қорғау, басқару, білім беру, қоғамдық қолжетімділік, ғылыми зерттеулер және цифрлық гуманитарлық ғылымдарды дамыту мақсатында бүкіл әлем үшін қолжетімді еткіміз келеді.

Туризм тамырын кеңге жайып, дамығаны тарихи мұраларды қаз-қалпында сақтауға кесірін тигізуде. Өйткені саяхатшылар көне ғимараттарды бүлдіріп алуы мүмкін. Сондықтан бірқатар ел өз ұлттық мұрасын қызғыштай қорғау үшін қатаң шараларға көшті. Мәселен кейінгі жылдары Грекия, Италия туристер санын шектеуді күшейтті.

Алайда ескерткіштерді цифрландыруға түрткі болды. Қазір ғаламтор арқылы кез келген елдегі музей, көрме, тарихи нысандарды виртуалды көмекшінің көмегімен көруге болады. Сондай тың жобаның бірін Еуропалық Одақ елдері қолға алды. Europeana платформасында музей, мұрағат, кітапхана қорлары біріктірілген. Барлығы 50 миллионнан астам дерек цифрландырылған.

Google компаниясының да Лувр, Эрмитаж, Британ музейі сынды мәдени мұраларды жаһандық аудиторияға таныстыратын виртуалды турлары бар.