Жалақы 30% ға өседі, бірақ баға күрт қымбаттамайды экономист

Халықтың табысы артады, ал баға не болады?

2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда ең төменгі жалақы 85 мыңнан 110 мың теңгеге дейін өсуге тиіс. Тиісті тапсырманы президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында берді. Өсім 25 мың теңгені немесе 29,4%-ды құрайды.

Мемлекет басшысының бағалауынша, бұл өзгеріс 1,8 миллион адамды, соның ішінде бюджет саласының 370 мыңнан астам қызметкерін қамтиды.

Мұндай ауқымды өзгеріс тұтыну нарығына да әсер етуі мүмкін.

Президент халықтың табысын арттыруға бағытталған шаралардың нәтижесін жоққа шығаруы ықтимал мәселеге де назар аударды.

"Инфляция – бейнелеп айтқанда, азаматтарымыздың әл-ауқатын күн сайын әлсірететін үнсіз жау", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысы Үкімет пен Ұлттық банктен инфляцияны төмендету үшін үйлесімді жұмыс істеуді талап етті. Сондай-ақ Үкіметке бюджет және салық саясатын байыппен жүргізу, экономиканың өндірістік әлеуетін нығайту және бизнестің өнімділігін арттыруға жағдай жасау тапсырылды.

Экономист Төлеген Асқаров ең төменгі жалақының өсуін, ең алдымен, ішкі нарықты жандандыру мүмкіндігі ретінде қарастырады. Азаматтардың қосымша табысы азық-түлікке, күнделікті тұтынатын тауарлар мен қызметтерге сұранысты арттырады. Алайда өндірушілер мен жеткізушілер осы сұранысты уақытылы қамтамасыз етуге тиіс. Әйтпесе жалақыға қосылған қаражаттың бір бөлігін бағаның өсуі жұтып қояды.

Экономистің бағалауынша, табыс айтарлықтай артқан кезде инфляция қысқа мерзімге үдеуі мүмкін. Дегенмен Қазақстанда бұл әсерді тежеуге мүмкіндік беретін тетіктер бұрыннан бар.

Ұлттық банктің де қолданар тетіктері бар

Мұндай жағдайда ақша-кредит саясатының басты міндеті – халық табысының өсуі кредит берудің шамадан тыс ұлғаюына және бағаға қосымша қысымның күшеюіне әкелмеуін қамтамасыз ету.

Ұлттық банктің ақша ұсынысын реттеудің бірнеше тетігі бар. Соның бірі – базалық мөлшерлеме. Ол теңгелік депозиттердің тартымдылығын арттырып, халықтың табысының бір бөлігін бірден сатып алуға жұмсамай, жинаққа бағыттауына ықпал етеді.

Тағы бір құрал – артық өтімділікті алу операциялары. Қысқа мерзімді ноттарды орналастырып, банктердің қаражатын депозиттерге тарту арқылы Ұлттық банк банк жүйесіндегі бос ақшаның көлемін азайтады.

"Ең төменгі резервтік талаптар да қосымша мүмкіндік береді. Бұл талаптардың күшеюі банктерді резервте көбірек қаражат ұстауға міндеттеп, кредит беру көлемін ұлғайту мүмкіндігін шектейді". Төлеген Асқаров

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі де бұл бағытта өз рөлін атқарады. Қарыз алушылардың борыш жүктемесіне қойылатын талаптар мен тәуекелі жоғары тұтынушылық кредиттерге қатысты шектеулер қарыз қаражаты есебінен қалыптасатын сұранысты тежеуге мүмкіндік береді.

Теңге бағамы – бөлек мәселе. Шетел валютасының қымбаттауы импорттық тауарлар мен жиынтықтауыштардың құнын арттырады. Сондықтан валюта бағамының тұрақтылығы инфляциялық қысымды шектеуге көмектеседі. Бұл ретте Ұлттық банк теңгенің тұрақты бағамын белгілемейді, ал валюталық интервенцияларды қолданыстағы еркін өзгермелі айырбас бағамы режимі аясында жүргізеді.

"Дегенмен, ақша-несие саясатының мүмкіндіктері шексіз емес. Ол артық сұранысты тежей алады, бірақ картоп, ет немесе сүт өндірісін өз бетінше арттыра алмайды. Мұнда негізгі ауыртпалық үкіметке түседі". Төлеген Асқаров

Азық-түлік бағасы бақылауда

Мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі – әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бағасын бақылау. Бұл тауарларға сауда үстемесінің шекті мөлшері белгіленген. Ал уәкілетті органдар белгіленген талаптардың сақталуын қадағалайды.

"Халықтың табысы артқан кезде мұндай бақылаудың маңызы тіпті күшейе түседі. Өйткені сатушылар бағаны негізсіз көтеру арқылы емес, сұраныстың артуы есебінен табысын көбейтуге мүмкіндік алады", – деді Төлеген Асқаров.

Үкіметтің бағаны тежеуге бағытталған шаралары өз нәтижесін берді. Бұған дейін Zakon.kz жүргізген есептеулерге сәйкес, өткен жылдың қазан айында негізгі азық-түлік өнімдерінің бағасы жылдық мәнде 10,3%-ға қымбаттаса, қазір бұл көрсеткіш небәрі 2,1%-ды құрайды.

Дегенмен әкімшілік шаралар мәселенің бір бөлігін ғана шешеді. Сауда үстемесіне қатаң бақылау орнатқанның өзінде өнім тапшылығын, оны сақтау мен тасымалдауға кететін жоғары шығындарды немесе маусымдық жеткізілім көлемінің азаюын толық өтеу мүмкін емес. Сондықтан мемлекеттің осы бағыттағы жұмысының тағы бір маңызды нәтижесі – нарықтағы азық-түлік ұсынысын арттыру.

Қымбатшылықты тежеудің бір жолы – импорттық азық-түлік

Төлеген Асқаров бағаны тежеудің пайыздық мөлшерлемелерді көтеруді немесе халықтың сатып алу белсенділігін шектеуді қажет етпейтін тағы бір мүмкіндігіне назар аударды. Бұл – Қазақстан нарығына қызығушылық танытып отырған елдерден импорт көлемін ұлғайту.

Ең алдымен, ауыл шаруашылығы өнімдерін орасан зор көлемде өндіретін Қытай туралы сөз болып отыр. Климаттық аймақтарының алуан түрлілігі қытайлық өндірушілерге жылдың басым бөлігінде көкөністер мен жемістерді жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе маусымдық ұсыныстың азаюына байланысты Қазақстанда өндірілген өнімдер қымбаттайтын кезеңдерде маңызды.

Тағы бір келешегі зор серіктес – Өзбекстан. Бұл елде жылдың басым бөлігінде көкөніс, жеміс-жидек және бақша дақылдарын өсіруге қолайлы жағдай қалыптасқан. Ал Ресей азық-түлік пен өңделген өнімдерді жеткізу көлемін арттыра алады. Түркиядан жеміс-жидек, көкөніс және басқа да тұтыну тауарларының импортын ұлғайтуға мүмкіндік бар.

Экономистің пікірінше, Үкімет шетелдік өндірушілердің Қазақстан нарығына деген қызығушылығын белсендірек пайдалануы қажет. Ол үшін тікелей келісімшарттар жасасып, делдалдар санын қысқарту, көлік бағыттарын дамыту және тауарларды жеткізу шығындарын азайту маңызды.

"Сатып алушы үшін тауардың қай елде өндірілгені емес, оның бағасы мен сапасы маңызды. Егер нарықта бір-бірімен бәсекелес бірнеше жеткізуші болса, сауда кәсіпорындарына тұтынушыларынан айырылып қалу қаупінсіз өнім бағасын көтеру қиындай түседі", – деді Төлеген Асқаров.

Жалпы, экономистің пікірінше, ең төменгі жалақының үштен бірге жуық өсуі жұмыс істейтін халықтың едәуір бөлігінің сатып алу қабілетін арттырады.

Әдетте табысы салыстырмалы түрде төмен азаматтар қосымша қаражаттың басым бөлігін күнделікті қажеттіліктеріне жұмсайды. Олар азық-түлік пен киім-кешекті көбірек сатып алып, тұрмыстық қызметтерге, жөндеу жұмыстарына, көлікке және басқа да күнделікті қажеттіліктеріне қаржы бөледі.

"Қазақстандық фермерлер үшін бұл – ауыл шаруашылығы өнімдерін сату көлемін арттыруға мүмкіндік. Өңдеу кәсіпорындары үшін – қосымша тапсырыстар алу, ал сауда, қоғамдық тамақтану, көлік және қызмет көрсету салалары үшін айналым көлемін ұлғайтуға жол ашады", – деді Төлеген Асқаров.

Сондықтан да Қасым-Жомарт Тоқаев жыл сайынғы Жолдауында жалақыны арттырумен қатар, экономиканың өндірістік әлеуетін нығайту және бизнестің еңбек өнімділігін арттыру қажеттігін атап өткен.